Bàn về khái niệm tôn giáo tín ngưỡng

Ngày đăng: Thứ 2 , 24/02/2020 21:21 .
<h3 class="newsdtitle" style="color: rgb(134, 40, 28); font-family: tahoma; font-size: 16px; margin: 3px 0px; text-align: center;"> B&agrave;n về kh&aacute;i niệm t&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng</h3> <div style="font-family: arial, tahoma; font-size: 13px; font-style: italic; color: rgb(168, 50, 34); text-align: right;"> T&aacute;c giả: Nguyễn Ngọc Mai (TS, Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o)&nbsp;</div> <div class="detailshare" style="margin-top: 5px; color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, tahoma; font-size: 13px;"> &nbsp;</div> <div class="newscontent" style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, tahoma; font-size: 13px;"> <p align="right" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <strong>Kh&aacute;i niệm v&agrave; loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o, t&iacute;n ngưỡng với những nội h&agrave;m như thế n&agrave;o vẫn l&agrave; đề t&agrave;i g&acirc;y tranh luận ở việt nam v&agrave; hiện chưa c&oacute; sự thống nhất giữa c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu, giới quản l&yacute;. Trong bối cảnh nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu chịu sự chi phối từ c&aacute;c kh&aacute;i niệm quan phương, b&agrave;i viết n&agrave;y tập trung v&agrave;o lược thuật c&aacute;c kh&aacute;i niệm, quan niệm của c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o t&acirc;y - ta, ng&otilde; hầu l&agrave;m r&otilde; th&ecirc;m nội h&agrave;m c&aacute;c kh&aacute;i niệm.</strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <strong>1.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</strong><br /> <strong>1. Đặt vấn đề</strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> C&oacute; thể n&oacute;i ngay rằng kh&aacute;i niệm&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;l&agrave; kh&aacute;i niệm chỉ tồn tại ở VN nhằm h&agrave;m &yacute;&nbsp;<em>chỉ một loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&nbsp;truyền thống mang nhiều yếu tố bản địa gắn với từng tộc người cụ thể như t&iacute;n ngưỡng thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n, t&iacute;n ngưỡng thờ th&agrave;nh ho&agrave;ng l&agrave;ng, t&iacute;n ngưỡng thờ mẫu&hellip;. X&eacute;t về mặt cấu tr&uacute;c v&agrave; tr&igrave;nh độ ph&aacute;t triển th&igrave; những loại h&igrave;nh n&agrave;y c&ograve;n thiếu một số yếu tố so với c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o lớn (Phật gi&aacute;o, C&ocirc;ng gi&aacute;o, Islam gi&aacute;o, Tin L&agrave;nh). Do vậy nhiều l&uacute;c, nhiều người sử dụng v&agrave; hiểu về t&iacute;n ngưỡng như một loại c&oacute; tr&igrave;nh độ ph&aacute;t triển thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o. Đ&acirc;y l&agrave; một thực tế ở VN.<br /> Tr&ecirc;n thế giới, nhất l&agrave; trong giới học thuật kh&ocirc;ng sử dụng kh&aacute;i niệm n&agrave;y. Trong ng&agrave;nh nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o học thế giới chỉ tồn tại 2 kh&aacute;i niệm: Religion (t&ocirc;n gi&aacute;o) v&agrave; believe /belief (sự tin tưởng/ niềm tin) khi n&oacute; gắn với một loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o đ&oacute; nhất định th&igrave; kh&aacute;i niệm belive chuyển h&oacute;a th&agrave;nh kh&aacute;i niệm chỉ niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o.<br /> Mặc d&ugrave; kh&ocirc;ng sử dụng kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng nhưng trong giới học thuật thế giới lại sử dụng những kh&aacute;i niệm kh&aacute;c chỉ những loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; về mặt n&agrave;o đ&oacute; c&oacute; nhiều đặc điểm giống với c&aacute;c loại h&igrave;nh t&iacute;n ngưỡng ở VN đ&oacute; l&agrave;:&nbsp;<em>Vật linh gi&aacute;o, b&aacute;i vật gi&aacute;o, t&ocirc; tem,&nbsp; ma thuật</em>&hellip;Sở dĩ tồn tại những kh&aacute;i niệm n&agrave;y l&agrave; do c&oacute; thời gian c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o đ&atilde; rất dụng c&ocirc;ng t&igrave;m c&aacute;ch ph&acirc;n loại v&agrave; đặt t&ecirc;n cho c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o kh&aacute;c nhau.<br /> <br /> <strong style="text-indent: 36pt;">2. C&aacute;c ph&acirc;n loại cơ bản</strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <strong><em>Trong lịch sử nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o tr&ecirc;n thế giới đ&atilde; từng tồn tại rất nhiều c&aacute;c c&aacute;ch ph&acirc;n loại kh&aacute;c nhau về c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;y:</em></strong></p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt 36pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> 1.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; C&aacute;ch ph&acirc;n loại&nbsp;<em>dựa v&agrave;o qu&aacute; tr&igrave;nh ph&aacute;t triển của c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o qua c&aacute;c giai đoạn</em>&nbsp;kh&aacute;c nhau để rồi chia th&agrave;nh 13 hệ thống t&ocirc;n gi&aacute;o nối tiếp nhau (V&ocirc;nnay, 1971)<a name="_ftnref1"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn1" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[1]</a>; hoặc th&agrave;nh 3 giai đoạn lớn (b&aacute;i vật gi&aacute;o, đa thần luận v&agrave; nhất thần luận/ Oguytsto Conto 1910<a name="_ftnref2"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn2" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[2]</a>); bảy giai đoạn (v&ocirc; thần luận, b&aacute;i vật gi&aacute;o, t&ocirc; tem gi&aacute;o, Saman gi&aacute;o, ngẫu tượng gi&aacute;o, c&aacute;c thần l&agrave; tạo vật si&ecirc;u nhi&ecirc;n, c&aacute;c thần l&agrave; bản chất nh&acirc;n từ/ Dgion Lioboc<a name="_ftnref3"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn3" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[3]</a>). Quan điểm n&agrave;y cũng được c&aacute;c học giả như Tomaxow A helixow (1940) ph&aacute;t triển th&ecirc;m th&agrave;nh &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o tr&igrave;nh độ thấp&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o tr&igrave;nh độ cao&rdquo;&hellip;</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt 36pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> 2.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; C&aacute;ch ph&acirc;n loại thứ 2 căn cứ v&agrave;o&nbsp;<em>đặc trưng của ch&uacute;ng</em>&nbsp;để ph&acirc;n th&agrave;nh&rdquo; t&ocirc;n gi&aacute;o tự nhi&ecirc;n&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o đạo đức&rdquo; (Tile)<a name="_ftnref4"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn4" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[4]</a>&nbsp;trong đ&oacute; c&aacute;c loại h&igrave;nh như: Phật gi&aacute;o, Islam gi&aacute;o, Khổng gi&aacute;o, Cơ đốc gi&aacute;o đều thuộc loại thứ 2 (t&ocirc;n gi&aacute;o đạo đức)</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt 36pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> 3.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; C&aacute;ch ph&acirc;n loại thứ 3 lại&nbsp;<em>căn cứ v&agrave;o sự c&oacute; mặt nhiều hay &iacute;t c&aacute;c đối tượng tối linh</em>&nbsp;để ph&acirc;n th&agrave;nh &ldquo;Nhất thần gi&aacute;o&rdquo; v&agrave; &ldquo;Đa thần gi&aacute;o&rdquo;</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt 36pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> 4.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; C&aacute;ch ph&acirc;n loại thứ tư lại&nbsp;<em>chia t&ocirc;n gi&aacute;o theo đặc trưng tộc người</em>: t&ocirc;n gi&aacute;o của người Ariăng; người X&ecirc;mit; người Tưran (Mac Muyle 1878); sau n&agrave;y hai học giả Thụy Điển lại ph&acirc;n chia t&ocirc;n gi&aacute;o theo&nbsp;<em>đặc trưng địa dư &ndash; ng&ocirc;n ngữ</em>&nbsp;c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; th&agrave;nh &ldquo; t&ocirc;n gi&aacute;o của c&aacute;c nền văn minh c&oacute; chữ viết Cận đ&ocirc;ng&rdquo; , t&ocirc;n gi&aacute;o &ldquo;của c&aacute;c nền văn minh Ấn &Acirc;u&rdquo; , &ldquo; của c&aacute;c nền văn minh c&oacute; chữ viết Viễn Đ&ocirc;ng&rdquo; v&agrave; &ldquo; của c&aacute;c nền văn minh kh&ocirc;ng c&oacute; chữ viết&rdquo;<a name="_ftnref5"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn5" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[5]</a>. Ngo&agrave;i ra c&ograve;n c&oacute; c&aacute;ch ph&acirc;n chia kh&aacute;c như&nbsp; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o một yếu tố&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o hai yếu tố&rdquo; (Parrisch, 1941<a name="_ftnref6"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn6" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[6]</a>) .v.v&hellip;</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Như vậy, để thấy rằng c&oacute; rất nhiều c&aacute;ch ph&acirc;n loại kh&aacute;c nhau về c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o, nhưng c&oacute; một quan niệm chung nhất giữa c&aacute;c học giả nước ngo&agrave;i l&agrave; cho d&ugrave; ph&acirc;n loại theo c&aacute;ch n&agrave;o v&agrave; xếp ch&uacute;ng v&agrave;o đ&acirc;u, th&igrave; c&aacute;c loại h&igrave;nh n&agrave;y (từ c&aacute;c h&igrave;nh thức như b&aacute;i vật gi&aacute;o, t&ocirc; tem gi&aacute;o hay những hiện tượng ri&ecirc;ng biệt như Phật gi&aacute;o, Cơ đốc gi&aacute;o&hellip;) đều được vẫn được gọi bằng một kh&aacute;i niệm duy nhất:&nbsp;<em>t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&nbsp;(Religion), kh&aacute;i niệm belive/belief nếu c&oacute; được d&ugrave;ng trong c&aacute;c ph&acirc;n t&iacute;ch n&agrave;y đều chỉ niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave;&nbsp;<em>tuyệt nhi&ecirc;n kh&ocirc;ng sử dụng kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng</em>.</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &middot;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>Về mặt kh&aacute;i niệm:</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Thuật ngữ &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; bắt nguồn từ thuật ngữ&nbsp;<em>religio,</em>&nbsp;l&agrave; tiếng La tinh c&oacute; nghĩa l&agrave; &ldquo;quyền năng&rdquo; m&agrave; con người c&oacute; niềm tin v&agrave; l&ograve;ng mộ đạo hướng tới (Nguyễn thị Hiền. 2008); Sau n&agrave;y&nbsp;<em>Religio</em>&nbsp;lại mang nghĩa nh&agrave; thờ (với một cộng đồng con chi&ecirc;n theo đức ch&uacute;a, trong đ&oacute; quan hệ th&agrave;nh vi&ecirc;n cộng đồng n&agrave;y chi phối tất cả đời sống của họ) v&agrave; như vậy th&igrave; n&oacute; được hiểu như l&agrave;&nbsp;<em>một dạng thiết chế x&atilde; hội t&aacute;ch biệt</em>. Đến khoảng thời kỳ trung cổ (từ thế kỷ V &ndash; XV) ở Ch&acirc;u &Acirc;u thuật ngữ&nbsp;<em>Religio</em>&nbsp;lại mang nghĩa l&agrave;&nbsp;<em>Tu viện (&aacute;m chỉ cuộc sống của c&aacute;c ni c&ocirc;, thầy tăng).&nbsp;</em>Như vậy th&igrave; thuật ngữ&nbsp;<em>Religio</em>&nbsp;ban đầu kh&ocirc;ng hề c&oacute; quan điểm ph&ugrave; hợp với quan điểm hiện đại về t&ocirc;n gi&aacute;o (Kendall, 2007; Tambiah, 1990).</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Qu&aacute; tr&igrave;nh thuật ngữ&nbsp;<em>Religio đi v&agrave;o c&aacute;c quốc gia</em>&nbsp;v&agrave; được hiểu/ phi&ecirc;n dịch th&agrave;nh/ l&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; theo như c&aacute;ch hiểu hiện nay cũng c&oacute; nhiều &yacute; kiến kh&aacute;c nhau<br /> &nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn lại cho rằng &ldquo;thuật ngữ religion xuất ph&aacute;t từ tiếng Latinh l&agrave; legere, relegere c&oacute; nghĩa l&agrave; thu lượm th&ecirc;m sức mạnh si&ecirc;u nhi&ecirc;n&rdquo;<a name="_ftnref7"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn7" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[7]</sup></a>. Sau khi đạo Kit&ocirc; xuất hiện, thuật ngữ &ldquo;religion&rdquo; được d&ugrave;ng để chỉ ri&ecirc;ng cho đạo Kit&ocirc;. Đến thế kỷ XVI, c&ugrave;ng với sự ra đời v&agrave; ph&aacute;t triển của đạo Tin L&agrave;nh th&igrave; &ldquo;tr&ecirc;n diễn đ&agrave;n khoa học v&agrave; thần học ch&acirc;u &Acirc;u, thuật ngữ &ldquo;religion&rdquo; mới trở th&agrave;nh một thuật ngữ chung d&ugrave;ng để chỉ hai t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref8"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn8" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[8]</sup></a>&nbsp;l&agrave; C&ocirc;ng gi&aacute;o v&agrave; Tin l&agrave;nh. Về sau, với sự b&agrave;nh trướng của chủ nghĩa tư bản ra ngo&agrave;i ch&acirc;u &Acirc;u, thuật ngữ &ldquo;religion&rdquo; được d&ugrave;ng để chỉ cho mọi h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o kh&aacute;c nhau tr&ecirc;n to&agrave;n thế giới.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;Kendall v&agrave; Tambiah lại cho rằng&nbsp;<em>đến thời khai s&aacute;ng (XVIII) tư tưởng ch&acirc;u &Acirc;u li&ecirc;n quan đến những kiến thức c&oacute; hệ thống</em>, sự cố gắng hệ thống h&oacute;a tri thức về thế giới tự nhi&ecirc;n v&agrave; tinh thần v&igrave; vậy thuật ngữ &ldquo;religion&rdquo; được x&aacute;c định như một&nbsp;<em>hệ thống gi&aacute;o l&yacute; gồm những &yacute; tưởng m&agrave; những người theo đạo tin v&agrave;o.</em>&nbsp;Đặc trưng của thời kỳ n&agrave;y l&agrave; những&nbsp;<em>văn bản, s&aacute;ch gi&aacute;o l&yacute; c&oacute; gi&aacute; trị hơn h&agrave;nh động, thực h&agrave;nh nghi lễ</em>. Những kh&iacute;a cạnh vật chất như đồ c&uacute;ng lễ, tranh, tượng th&aacute;nh v&agrave; những nơi thờ tự linh thi&ecirc;ng kh&ocirc;ng được ch&uacute; trọng (Kendall, 2007; Tambiah 1990). Đến thế kỷ XIX c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o đối đầu với những thực h&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ngo&agrave;i phương T&acirc;y như Phật gi&aacute;o, Khổng gi&aacute;o, Đạo gi&aacute;o, Hin đu gi&aacute;o được cho l&agrave; những hệ thống gi&aacute;o l&yacute; kh&aacute;c biệt l&yacute; giải duy l&yacute; về nh&acirc;n sinh quan v&agrave; bản chất của vũ trụ. &ldquo;T&ocirc;n gi&aacute;o thế giới&rdquo; l&uacute;c n&agrave;y được cho l&agrave; gắn liền với những&nbsp;<em>truyền thống về văn bản v&agrave; coi những t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;y quan trọng hơn những t&ocirc;n gi&aacute;o kh&ocirc;ng c&oacute; hệ thống gi&aacute;o l&yacute;</em>. C&aacute;c h&agrave;nh động mộ đạo, nghi lễ v&agrave; những trải nghiệm về c&aacute;i thi&ecirc;ng đứng h&agrave;ng thứ yếu (Kendall, 2007).</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Thực tế n&agrave;y cho thấy, &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o/religio&rdquo; ban đầu l&agrave; kh&aacute;i niệm chỉ quyền năng tối thượng (tức đối tượng thi&ecirc;ng); sau n&agrave;y n&oacute; dung chứa th&ecirc;m nội h&agrave;m nh&agrave; thờ (v&agrave; cả cộng đồng gi&aacute;o hội) cho đến XIIX c&aacute;c quan niệm về t&ocirc;n gi&aacute;o mới bao gồm hệ thống gi&aacute;o l&yacute;). Như vậy, qu&aacute; tr&igrave;nh biến đổi của thuật ngữ religio cộng với nhận thức về n&oacute; qua c&aacute;c giai đoạn kh&aacute;c nhau m&agrave; l&agrave;m th&agrave;nh nội h&agrave;m của t&ocirc;n gi&aacute;o gồm:&nbsp;<em>Thực thể thi&ecirc;ng; đức tin, nh&agrave; thờ, cộng đồng đức tin v&agrave; gi&aacute;o l&yacute;.&nbsp;</em>Quan điểm n&agrave;y lại c&oacute; những thay đổi khi c&oacute; sự tiếp x&uacute;c với c&aacute;c nền văn minh ngo&agrave;i ch&acirc;u &Acirc;u, nhiều nh&agrave; khoa học phương T&acirc;y nhận ra rằng nếu &aacute;p dụng những hiểu biết về &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; được gọi l&agrave; &ldquo;religion&rdquo; như của ch&acirc;u &Acirc;u để nhận diện v&agrave; t&igrave;m hiểu c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o ở những x&atilde; hội kh&aacute;c l&agrave; kh&ocirc;ng ch&iacute;nh x&aacute;c. Phải c&oacute; những học thuyết để l&yacute; giải chung cho mọi h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o, d&ugrave; xuất hiện ở đ&acirc;u, v&agrave;o bất cứ thời điểm n&agrave;o. Qu&aacute; tr&igrave;nh trở về nguồn, t&igrave;m hiểu bản chất đ&iacute;ch thực của t&ocirc;n gi&aacute;o lại dấy l&ecirc;n. Nhiều nh&agrave; khoa học truy nguy&ecirc;n về yếu tố cơ bản nhất của mọi h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o, đ&oacute; ch&iacute;nh l&agrave;&nbsp;<em>niềm tin v&agrave;o đấng tối linh</em>&nbsp;hay r&otilde; hơn l&agrave;&nbsp;<em>niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&nbsp;(religious belief, croyance religieuse) được đem ra mổ xẻ v&agrave; coi như l&agrave; một yếu tố cơ bản v&agrave; quan trọng nhất của một t&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Tất cả c&aacute;c luồng quan điểm n&agrave;y đều du nhập v&agrave;o Việt Nam qua c&aacute;c con đường/ k&ecirc;nh học thuật kh&aacute;c nhau v&igrave; thế kh&ocirc;ng tr&aacute;nh khỏi sự thiếu thống nhất về phương diện học thuật. Số phận của c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o được coi/ gọi/ d&aacute;n nh&atilde;n cho l&agrave; t&iacute;n ngưỡng kh&aacute; &ldquo;thăng trầm&rdquo;. Trong giới nghi&ecirc;n cứu th&igrave; nghi&ecirc;ng về quan niệm coi đ&acirc;y l&agrave; một loại h&igrave;nh tiền t&ocirc;n gi&aacute;o/t&iacute;n ngưỡng (Nguyễn Duy Hinh, 2007); l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o bản địa &ndash; Đạo (Đặng Nghi&ecirc;m Vạn; Ng&ocirc; Đức Thịnh). Trong khi đ&oacute; c&aacute;c nh&agrave; quản l&yacute; th&igrave; lại mặc định coi đ&oacute; l&agrave; t&iacute;n ngưỡng (d&ugrave; kh&ocirc;ng l&agrave;m r&otilde; nội h&agrave;m). Cố nhi&ecirc;n, Phật gi&aacute;o, C&ocirc;ng gi&aacute;o, Islam gi&aacute;o v&agrave; Tin l&agrave;nh ở VN nghiễm nhi&ecirc;n được coi l&agrave;/ gọi l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o/ t&ocirc;n gi&aacute;o lớn. Ngược lại c&aacute;c loại h&igrave;nh kh&aacute;c kh&ocirc;ng hội đủ c&aacute;c điều kiện (<em>Thực thể thi&ecirc;ng; đức tin, nh&agrave; thờ, cộng đồng đức tin v&agrave; gi&aacute;o l&yacute;)</em>&nbsp;đều được xếp v&agrave;o loại h&igrave;nh&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>.<br /> <em>T&iacute;n&nbsp; ngưỡng</em>&nbsp;theo tiếng Ph&aacute;p l&agrave;&nbsp;<em>croyance&nbsp;</em>với nghĩa &ldquo;sự tin, t&iacute;n ngưỡng, (cũ) uy t&iacute;n&rdquo;<a name="_ftnref9"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn9" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[9]</sup></a>, dịch theo tiếng Anh l&agrave;&nbsp;<em>belief</em>&nbsp;với nghĩa danh từ l&agrave;: &ldquo;l&ograve;ng tin, niềm tin, sự tin tưởng, t&iacute;n ngưỡng&rdquo;<a name="_ftnref10"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn10" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[10]</sup></a>. Thuật ngữ&nbsp;&nbsp;<em>Freedom of belief</em>&nbsp;được dịch l&agrave; tự do t&iacute;n ngưỡng<a name="_ftnref11"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn11" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[11]</a>. Ở Việt Nam từ&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;m&agrave; ta quen sử dụng l&agrave; một từ H&aacute;n Việt. Theo&nbsp;<em>Từ nguy&ecirc;n</em>&nbsp;th&igrave;&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;được giải th&iacute;ch l&agrave; &ldquo;t&iacute;n phục t&ocirc;n k&iacute;nh&rdquo;<a name="_ftnref12"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn12" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[12]</sup></a>.&nbsp;<em>Từ điển H&aacute;n Việt</em>&nbsp;của Đ&agrave;o Duy Anh định nghĩa &ldquo;<em>T&iacute;n ngưỡng</em>: l&ograve;ng ngưỡng mộ m&ecirc; t&iacute;n đối với một t&ocirc;n gi&aacute;o hoặc một chủ nghĩa&rdquo;<a name="_ftnref13"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn13" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[13]</sup></a>. Như vậy, bản th&acirc;n từ&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;theo c&aacute;c từ điển th&igrave; bao h&agrave;m niềm tin n&oacute;i chung, niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o n&oacute;i ri&ecirc;ng.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Đ&oacute; l&agrave; những định nghĩa về nội h&agrave;m t&iacute;n ngưỡng ở c&aacute;c từ điển th&ocirc;ng dụng. C&ograve;n tr&ecirc;n phương diện học thuật nghi&ecirc;n cứu ở VN, thuật ngữ&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;vẫn đang c&ograve;n nhiều tranh c&atilde;i. Ở phương T&acirc;y, vấn đề c&oacute; vẻ r&otilde; r&agrave;ng hơn, như nhận x&eacute;t của Đặng Nghi&ecirc;m Vạn: &ldquo;khi ta n&oacute;i&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>, người Ch&acirc;u &Acirc;u hiểu đ&oacute; l&agrave; niềm tin n&oacute;i chung (<em>belief, believes</em>&nbsp;(Anh),&nbsp;<em>ver&ocirc;vanhie</em>&nbsp;(Nga) hay&nbsp;<em>croyance religieuse</em>&nbsp;(Ph&aacute;p)&hellip;). C&oacute; thể hiểu&nbsp;<em>belief</em>&hellip; l&agrave;&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;v&agrave; cũng l&agrave;&nbsp;<em>t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, n&ecirc;n khi n&oacute;i tự do t&iacute;n ngưỡng thường được dịch ra tiếng Ph&aacute;p l&agrave;&nbsp;<em>libert&eacute; de la religion</em>&nbsp;(tự do t&ocirc;n gi&aacute;o)&rdquo;<a name="_ftnref14"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn14" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[14]</sup></a>. Như vậy,&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;hiểu ở phương T&acirc;y trong nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o học chỉ&nbsp;<em>niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. C&aacute;c kh&aacute;i niệm<em>&nbsp;Vật linh gi&aacute;o, b&aacute;i vật gi&aacute;o, ma thuật, t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy, t&ocirc;n gi&aacute;o sơ khai&hellip;</em>&nbsp;thường được người phương T&acirc;y sử dụng để &aacute;m chỉ c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o kh&aacute;c ngo&agrave;i Ch&acirc;u &Acirc;u<em>.</em><br /> <br /> <strong><span style="text-indent: -18pt;">3.&nbsp;</span>C&aacute;c quan điểm</strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> C&oacute; thể n&oacute;i ngay rằng đụng đến c&aacute;c l&yacute; thuyết n&oacute;i chung, l&yacute; thuyết về t&ocirc;n gi&aacute;o n&oacute;i ri&ecirc;ng th&igrave; phương T&acirc;y, ch&acirc;u &Acirc;u vẫn l&agrave; c&aacute;i &ldquo;n&ocirc;i h&ugrave;ng mạnh nhất&rdquo;. Tr&ecirc;n rất nhiều phương diện c&aacute;c nghi&ecirc;n cứu t&acirc;m l&yacute; học, x&atilde; hội học, văn học, biểu tượng học&hellip;đều đ&atilde; thiết lập n&ecirc;n những c&acirc;y đại thụ về l&yacute; thuyết thực chứng. Để c&oacute; thể thấy người phương T&acirc;y b&agrave;n luận thế n&agrave;o về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, ở đ&acirc;y ch&uacute;ng t&ocirc;i chỉ đơn cử một số quan điểm/ quan niệm/ l&yacute; thuyết ti&ecirc;u biểu v&agrave; c&oacute; những b&agrave;n luận li&ecirc;n quan trực tiếp đến nội h&agrave;m hai kh&aacute;i niệm n&agrave;y của t&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &middot;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>Thuyết hồn linh luận</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Cơ sở l&yacute; luận của c&aacute;c quan điểm n&agrave;y l&agrave; kh&ocirc;ng c&oacute; c&aacute;i gọi l&agrave; t&iacute;n ngưỡng hay t&ocirc;n gi&aacute;o ri&ecirc;ng biệt m&agrave; thực chất chỉ l&agrave; một loại h&igrave;nh m&agrave; th&ocirc;i. Điển h&igrave;nh của quan điểm n&agrave;y l&agrave; Edward Burnett Tylor với định nghĩa của &ocirc;ng về t&ocirc;n gi&aacute;o: &ldquo;l&agrave; niềm tin v&agrave;o sự tồn tại của đấng si&ecirc;u nhi&ecirc;n&rdquo;. Với c&ocirc;ng tr&igrave;nh kh&aacute; nổi tiếng: &ldquo;<em>Văn h&oacute;a nguy&ecirc;n thủy</em>&rdquo; được xuất bản lần đầu ti&ecirc;n ở Anh v&agrave;o năm 1871<a name="_ftnref15"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn15" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[15]</sup></a>. Từ những khảo cứu về văn h&oacute;a x&atilde; hội c&aacute;c tộc người đang ở giai đoạn thị tộc bộc lạc của x&atilde; hội nguy&ecirc;n thủy - &nbsp;thời kỳ m&agrave; bất cứ nền văn h&oacute;a n&agrave;o cũng phải trải qua, Tylor cho rằng &ldquo;c&aacute;c &yacute; niệm t&ocirc;n gi&aacute;o đều c&oacute; ở c&aacute;c x&atilde; hội con người&rdquo;<a name="_ftnref16"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn16" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[16]</sup></a>. Muốn hiểu được đ&uacute;ng bản chất của mọi h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave; phải dựa tr&ecirc;n&nbsp;<em>học thuyết về những thực thể t&acirc;m linh</em>, được &ocirc;ng gọi l&agrave; &ldquo;thuyết hồn linh&rdquo;<a name="_ftnref17"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn17" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[17]</sup></a>. Nội dung thuyết hồn linh nhấn mạnh tới&nbsp;<em>quan niệm về linh hồn</em>, xem đ&oacute; như l&agrave; sự manh nha của &yacute; thức t&ocirc;n gi&aacute;o nh&acirc;n loại. L&yacute; thuyết n&agrave;y về sau ph&aacute;t triển th&agrave;nh quan điểm &ldquo;hồn linh luận&rdquo;. Khi hồn linh luận được đặt trong bối cảnh của văn h&oacute;a nguy&ecirc;n thủy th&igrave; cũng đồng nghĩa với việc Tylor xếp đ&acirc;y l&agrave; một dạng&nbsp;<em>t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy/ t&ocirc;n gi&aacute;o thời sơ khởi</em>&nbsp;của lo&agrave;i người.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;Những t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;y đến nay vẫn hiện diện trong x&atilde; hội hiện đại dưới nhiều dạng: thờ c&uacute;ng linh hồn tổ ti&ecirc;n ở người Việt v&agrave; c&aacute;c tộc người thiểu số; s&ugrave;ng b&aacute;i linh hồn c&acirc;y, đ&aacute; (tục thờ c&acirc;y ch&egrave; tổ (người Th&aacute;i); thờ đ&aacute;, rắn (Việt, Mường), thờ linga (Ấn độ gi&aacute;o); thờ Truringa (&Uacute;c)&hellip;trong khi đ&oacute; x&atilde; hội người Việt n&oacute;i ri&ecirc;ng v&agrave; nhiều cư d&acirc;n kh&aacute;c đ&atilde; vượt qua thời nguy&ecirc;n thủy từ kh&aacute; l&acirc;u. Do đ&oacute; nếu đem c&aacute;c h&igrave;nh th&aacute;i n&agrave;y xếp v&agrave;o dạng t&ocirc;n gi&aacute;o thời nguy&ecirc;n thủy e rằng kh&ocirc;ng thỏa m&atilde;n v&agrave; kh&aacute; khi&ecirc;n cưỡng.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Khắc phục t&igrave;nh trạng n&agrave;y, X.A Tocarep cho rằng &ldquo;vật linh ho&agrave;n to&agrave;n kh&ocirc;ng phải đặc t&iacute;nh của một giai đoạn nhất định n&agrave;o đ&oacute; trong lịch sử t&ocirc;n gi&aacute;o, đặc biệt l&agrave; giai đoạn sơ kỳ&rdquo;. &Ocirc;ng khẳng định &ldquo;<em>vật linh l&agrave; yếu tố cơ bản của tất cả mọi t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&rdquo;<a name="_ftnref18"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn18" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[18]</a>. Điều đ&oacute; c&oacute; nghĩa bản chất cơ bản của t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; t&iacute;nh linh thi&ecirc;ng/ huyền b&iacute; v&agrave; niềm tin v&agrave;o sự linh thi&ecirc;ng huyền b&iacute; ấy ch&iacute;nh l&agrave; hạt nh&acirc;n cơ bản của t&ocirc;n gi&aacute;o. &Ocirc;ng cũng cho rằng &ldquo;kh&ocirc;ng n&ecirc;n ph&acirc;n loại t&ocirc;n gi&aacute;o theo nội dung những t&iacute;n ngưỡng (believe) v&agrave; đối tượng s&ugrave;ng b&aacute;i&rdquo;<a name="_ftnref19"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn19" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[19]</a>.&nbsp; Để minh chứng cho quan niệm n&agrave;y của m&igrave;nh &ocirc;ng cũng tr&iacute;ch dẫn lại nhận định của R.S. Rattray về việc thực h&agrave;nh lễ hiến tế của một thầy ph&aacute;p người Asamti b&ecirc;n c&acirc;y thi&ecirc;ng: &ldquo;h&agrave;nh vi s&aacute;t g&agrave; v&agrave; l&ograve;ng trứng l&ecirc;n vỏ c&acirc;y v&agrave; rễ c&acirc;y được hiểu l&agrave; hiến tế một vị thần cư tr&uacute; ở trong c&aacute;i c&acirc;y đ&oacute;, nhưng về mặt nguồn gốc kh&ocirc;ng li&ecirc;n quan g&igrave; đến c&acirc;y đ&oacute;&rdquo;<a name="_ftnref20"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn20" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[20]</a>. Việc viện dẫn v&agrave; so s&aacute;nh hai h&igrave;nh thức:&nbsp; lễ rắc l&ocirc;ng tơ (tượng trưng cho m&acirc;y mưa), vẩy nước (giọt mưa) v&agrave; sự đọc thần ch&uacute; của thầy ph&aacute;p (được hiểu l&agrave; những ma thuật m&ocirc; phỏng của ph&ugrave; thủy ở Autraylia) v&agrave; lễ cầu mưa trong l&uacute;c hạn h&aacute;n do một cha đạo Ch&iacute;nh gi&aacute;o tiến h&agrave;nh k&egrave;m theo việc &ldquo;rắc nước th&aacute;nh&rdquo; l&ecirc;n đồng ruộng thực chất cũng kh&ocirc;ng c&oacute; g&igrave; kh&aacute;c nhau. Tương tự như vậy th&igrave; c&aacute;ch chữa bệnh bằng những ảo thuật đơn giản của c&aacute;c thầy ph&ugrave; thủy (l&ocirc;i ra khỏi người bệnh một vật g&igrave; đ&oacute;<a name="_ftnref21"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn21" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[21]</a>) theo &ocirc;ng cũng kh&ocirc;ng kh&aacute;c g&igrave; &ldquo; b&iacute; t&iacute;ch xức dầu&rdquo; của Ch&iacute;nh gi&aacute;o. T&ocirc;carep cũng cho rằng &ldquo;sự kh&aacute;c nhau chỉ l&agrave; ở biểu tượng k&egrave;m theo lễ thức, giữa một b&ecirc;n l&agrave; sức ph&ugrave; ph&eacute;p của vật thể v&agrave; thần ch&uacute; c&oacute; t&aacute;c dụng trực tiếp với một b&ecirc;n t&aacute;c dụng l&agrave; do sức mạnh của Thần. Về bản chất kh&ocirc;ng c&oacute; g&igrave; kh&aacute;c nhau,&nbsp; nhưng nếu chỉ căn cứ v&agrave;o lễ nghi th&igrave; hai h&igrave;nh thức n&agrave;y lại được coi l&agrave; thuộc hai phạm tr&ugrave; rất kh&aacute;c nhau đ&oacute; l&agrave;&nbsp;<em>nhất thần gi&aacute;o</em>&nbsp;v&agrave;&nbsp;<em>ma thuật</em>.<br /> &nbsp;Tương tự như thế nếu hiểu h&igrave;nh thức&nbsp;<em>b&aacute;i vật gi&aacute;o</em>&nbsp;(chỉ đối tượng vật chất m&agrave; người ta s&ugrave;ng b&aacute;i) th&igrave; Danion Brinton khi ph&acirc;n t&iacute;ch về mối quan hệ giữa con người v&agrave; vật được s&ugrave;ng b&aacute;i đ&oacute; đ&atilde; cho rằng &ldquo;một người Cơ đốc gi&aacute;o tin v&agrave;o sự chữa bệnh bằng Th&aacute;nh cốt, mang Kinh th&aacute;nh để cầu may cũng l&agrave; một kẻ b&aacute;i vật gi&aacute;o như một người Ch&acirc;u Phi&rdquo;<a name="_ftnref22"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn22" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[22]</a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Đồng &yacute; với quan điểm n&agrave;y trong t&agrave;i liệu &ldquo;b&aacute;i vật gi&aacute;o v&agrave; vấn đề nguồn gốc của t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; (1940) v&agrave; t&agrave;i liệu &ldquo;về nguồn gốc của t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; sự phủ định gi&aacute;o l&yacute;&rdquo; (1959) Iu.P. Phranxep đ&atilde; khẳng định &ldquo;t&iacute;nh chất phổ biến vạn năng của c&aacute;c hiện tượng b&aacute;i vật gi&aacute;o trong c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o của những d&acirc;n tộc kh&aacute;c nhau v&agrave; ở tất cả c&aacute;c giai đoạn ph&aacute;t triển của ch&uacute;ng&rdquo;<a name="_ftnref23"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn23" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[23]</a>. Trong &ldquo;c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o sơ khai v&agrave; sự ph&aacute;t triển của ch&uacute;ng&rdquo; Tocarrep cũng cho rằng&rdquo; những biểu tượng b&aacute;i vật gi&aacute;o l&agrave; bộ phận kh&ocirc;ng t&aacute;ch rời của bất kỳ một t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o&rdquo;; &ldquo; b&aacute;i vật gi&aacute;o l&agrave; một yếu tố thường trực nhất của tất cả mọi t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref24"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn24" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[24]</a>&nbsp;. Với quan niệm &ldquo;vật linh gi&aacute;o l&agrave; kh&aacute;i niệm được d&ugrave;ng để chỉ l&ograve;ng tin v&agrave;o c&aacute;c &ldquo;bản chất thần th&aacute;nh, v&agrave;o tất cả mọi thần linh, ma quỷ, thi&ecirc;n thần v&agrave; c&aacute;c thần th&aacute;nh kh&aacute;c nhau cũng như v&agrave;o linh hồn người sống v&agrave; người chết&rdquo;, Tocarrep&nbsp; cho rằng&nbsp;<em>l&ograve;ng tin đ&oacute; d&ugrave; ở h&igrave;nh thức n&agrave;y hay kh&aacute;c đều c&oacute; mặt trong tất cả mọi t&ocirc;n gi&aacute;o từ t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy đến những t&ocirc;n gi&aacute;o ph&aacute;t triển nhất</em>&nbsp;cho d&ugrave; mức độ biểu hiện của l&ograve;ng tin (được dịch l&agrave; t&iacute;n ngưỡng) ở c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o kh&aacute;c nhau, c&aacute;c giai đoạn ph&aacute;t triển kh&aacute;c nhau. Điều n&agrave;y cũng thấy kh&aacute; r&otilde; việc thể hiện ở l&ograve;ng tin v&agrave;o những linh hồn kh&ocirc;ng con c&aacute;i, những &aacute;c thần trong gi&aacute;o l&yacute; thần học của Cơ đốc gi&aacute;o. Như v&acirc;y, kh&ocirc;ng c&oacute; một t&ocirc;n gi&aacute;o ph&aacute;t triển n&agrave;o m&agrave; lại thiếu những biểu tượng vật linh v&agrave; ngược lại kh&ocirc;ng c&oacute; kh&aacute;i niệm &ldquo;vật linh gi&aacute;o&rdquo; để gọi hay chỉ một h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o nhất định hoặc sớm, hoặc muộn n&agrave;o hay một giai đoạn ph&aacute;t triển n&agrave;o của ch&uacute;ng.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;- Ma thuật v&agrave; thuyết tiến h&oacute;a luận</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <em>Thuyết tiến h&oacute;a luận</em>&nbsp;với đại diện ti&ecirc;u biểu l&agrave; James George Frazer (1854 &ndash; 1941), được n&ecirc;u ra trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>C&agrave;nh v&agrave;ng</em><a name="_ftnref25"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn25" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[25]</sup></a>, đ&atilde; đặt vấn đề nghi&ecirc;n cứu t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o trong sự tiến h&oacute;a của tư duy nh&acirc;n loại. Nghi&ecirc;n cứu của Frazer đ&atilde; chỉ ra rằng &ldquo;thuyết hồn linh kh&ocirc;ng phải l&agrave; thuyết duy nhất, thậm ch&iacute; cũng kh&ocirc;ng phải l&agrave; một t&iacute;n ngưỡng (được hiểu l&agrave; niềm tin. N.N.M) phổ biến nhất trong nền văn h&oacute;a nguy&ecirc;n thủy&rdquo;<a name="_ftnref26"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn26" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[26]</sup></a>. V&agrave; đ&oacute; l&agrave; l&yacute; do Frazer cố gắng định h&igrave;nh n&ecirc;n một l&yacute; thuyết mang t&iacute;nh phổ qu&aacute;t hơn về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o. L&yacute; thuyết n&agrave;y được Frazer tập trung tr&igrave;nh b&agrave;y trong chương IV.&nbsp;<em>Ma thuật v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o<a name="_ftnref27"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn27" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><strong><sup>[27]</sup></strong></a></em>. Theo đ&oacute;, Frazer cho rằng v&agrave;o thủa sơ khai con người c&oacute; niềm tin &ldquo;khuất phục bắt buộc tự nhi&ecirc;n phải phục t&ugrave;ng những mong muốn của m&igrave;nh bằng sức mạnh đơn giản của những b&ugrave;a ch&uacute;, ph&ugrave; ph&eacute;p&rdquo;<a name="_ftnref28"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn28" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[28]</sup></a>. Niềm tin đ&oacute; gọi l&agrave;&nbsp;<em>niềm tin ma thuật</em>. Chỉ rất l&acirc;u sau, con người dần ngạc nhi&ecirc;n về nỗi bất lực của ch&iacute;nh m&igrave;nh v&agrave; về quyền lực vạn năng của những sinh thể v&ocirc; h&igrave;nh, thế l&agrave; xuất hiện&nbsp;<em>niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o theo giải th&iacute;ch của Frazer th&igrave; đ&oacute; trước hết l&agrave; &ldquo;<em>một sự thừa nhận đơn giản v&agrave; ri&ecirc;ng lẻ về sự tồn tại của những quyền lực si&ecirc;u nh&acirc;n, về sau đ&atilde; l&ocirc;i k&eacute;o con người, nhờ ở bước tiến bộ về kiến thức của m&igrave;nh, c&uacute;i người xuống để th&uacute; nhận sự phụ thuộc ho&agrave;n to&agrave;n v&agrave;o sinh thể thần th&aacute;nh</em>&rdquo;<a name="_ftnref29"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn29" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[29]</sup></a>.<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>- Thuyết thi&ecirc;ng v&agrave; tục</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Emile Durkheim (1858 &ndash; 1917) với b&agrave;i viết&nbsp;<em>Định nghĩa về hiện tượng t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; về t&ocirc;n gi&aacute;o,&nbsp;</em>trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>Những h&igrave;nh thức sơ đẳng về đời sống t&ocirc;n gi&aacute;o&nbsp;</em>năm 1912, bản dịch tiếng Việt của Viện nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o<a name="_ftnref30"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn30" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[30]</sup></a>, đ&atilde; đưa ra l&yacute; thuyết về&nbsp;<em>c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng/sacr&eacute;, c&aacute;i thế tục/profane</em>&nbsp;để l&agrave;m cơ sở nhận diện cho mọi t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o. Theo đ&oacute;, Durkheim cho rằng: &ldquo;tất cả c&aacute;c t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o đ&atilde; được biết tới, d&ugrave; đơn giản hay phức tạp, đều c&oacute; một t&iacute;nh chất chung: ch&uacute;ng giả định một sự ph&acirc;n loại về c&aacute;c sự vật, hiện thực hay t&acirc;m tưởng m&agrave; con người h&igrave;nh dung được th&agrave;nh hai loại đối lập nhau, n&oacute;i chung được gọi bằng những từ ngữ kh&aacute;c nhau, thể hiện kh&aacute; ch&iacute;nh x&aacute;c ở hai từ&nbsp;<em>c&aacute;i thế tục</em>&nbsp;(profane) v&agrave;&nbsp;<em>c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng</em>&nbsp;(sacr&eacute;)&rdquo;<a name="_ftnref31"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn31" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[31]</sup></a>. Sự ph&acirc;n chia thế giới th&agrave;nh hai lĩnh vực: thi&ecirc;ng li&ecirc;ng v&agrave; thế tục (trần tục) đ&atilde; trở th&agrave;nh ti&ecirc;u ch&iacute; nhận diện giữa c&aacute;i t&ocirc;n gi&aacute;o (thực thể t&ocirc;n gi&aacute;o) v&agrave; c&aacute;i trần tục (đời thường). Điều n&agrave;y cho thấy cho d&ugrave; ph&acirc;n định giữa&nbsp;<em>thi&ecirc;ng</em>&nbsp;v&agrave;&nbsp;<em>tục</em>&nbsp;để l&agrave;m r&otilde; gianh giới của t&ocirc;n gi&aacute;o nhưng &ocirc;ng cũng kh&ocirc;ng hề nhắc đến kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng như một thực thể tồn tại biệt lập b&ecirc;n ngo&agrave;i t&ocirc;n gi&aacute;o&hellip;</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Sự ph&acirc;n chia thế giới th&agrave;nh hai lĩnh vực: lĩnh vực n&agrave;y bao gồm tất cả những g&igrave; gọi l&agrave; thi&ecirc;ng li&ecirc;ng v&agrave; lĩnh vực kia bao gồm tất cả những g&igrave; gọi l&agrave; thế tục, l&agrave; n&eacute;t khu biệt của niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o. Durkheim vạch r&otilde; c&aacute;i thi&ecirc;ng kh&ocirc;ng chỉ hạn chế ở những thực thể nh&acirc;n c&aacute;ch h&oacute;a m&agrave; người ta gọi l&agrave; thần th&aacute;nh, m&agrave; bất cứ vật g&igrave;,&nbsp;<em>như một tảng đ&aacute;, một c&aacute;i c&acirc;y, một ngọn suối</em>&hellip;&nbsp;<em>đều c&oacute; thể l&agrave; c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng cả (biểu hiện n&agrave;y ho&agrave;n to&agrave;n được x&aacute;c định với c&aacute;c thực thể thi&ecirc;ng trong loại h&igrave;nh được gọi l&agrave; t&iacute;n ngưỡng ở VN)</em>. Sự ph&acirc;n định giữa c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng v&agrave; c&aacute;i thế tục chỉ được x&aacute;c định bởi những cấm đo&aacute;n bảo vệ v&agrave; c&ocirc; lập. Khi một số sự vật thi&ecirc;ng li&ecirc;ng n&agrave;o đ&oacute; c&oacute; những quan hệ phối hợp v&agrave; phụ thuộc lẫn nhau, nhằm tạo th&agrave;nh một sự thống nhất n&agrave;o đ&oacute;, th&igrave; &ldquo;<em>to&agrave;n bộ những t&iacute;n ngưỡng v&agrave; nghi lễ tương ứng tạo th&agrave;nh một t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&rdquo;<a name="_ftnref32"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn32" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[32]</sup></a>. Trong đ&oacute; nhấn mạnh t&iacute;n ngưỡng &ldquo;<em>l&agrave; những trạng th&aacute;i tư tưởng, nằm ở c&aacute;c biểu tượng</em>&rdquo;<a name="_ftnref33"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn33" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[33]</sup></a>. Với tuy&ecirc;n bố n&agrave;y r&otilde; r&agrave;ng Durkheim đ&atilde; ngầm định rằng t&iacute;n ngưỡng l&agrave; bộ phần hợp th&agrave;nh kh&ocirc;ng thể thiếu của t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; khi &ocirc;ng nhấn mạnh &ldquo;t&iacute;n ngưỡng l&agrave; trạng th&aacute;i tư tưởng&rdquo; th&igrave; hẳn l&agrave;&nbsp;<em>n&oacute;i đến niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Như vậy, mặc d&ugrave; kh&ocirc;ng n&ecirc;u r&otilde; trong luận thuyết của m&igrave;nh nhưng với Durkheim th&igrave; trong t&ocirc;n gi&aacute;o h&agrave;m chứa t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&iacute;n ngưỡng được hiểu l&agrave; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, c&ugrave;ng với nghi lễ, n&oacute; l&agrave;m th&agrave;nh yếu tố cơ bản của bất cứ loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <em>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; - Thuyết kinh nghiệm thần b&iacute;</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> L&eacute;vy Bruhl (1857 &ndash; 1939) trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>Kinh nghiệm thần b&iacute; &amp; biểu tượng ở người nguy&ecirc;n thủy</em><a name="_ftnref34"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn34" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[34]</sup></a>, đ&atilde; nghi&ecirc;n cứu t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o theo những l&yacute; giải về&nbsp;<em>kinh nghiệm thần b&iacute;</em>. Cụ thể theo L&eacute;vy Bruhl th&igrave; ch&iacute;nh kinh nghiệm thần b&iacute; sẽ dẫn đến &ldquo;loại cảm x&uacute;c về c&aacute;i si&ecirc;u tự nhi&ecirc;n&rdquo;<a name="_ftnref35"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn35" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[35]</sup></a>. Trong đ&oacute; &ldquo;thần b&iacute;&rdquo; được hiểu l&agrave;&nbsp;<em>l&ograve;ng tin v&agrave;o những sức mạnh, những t&aacute;c động kh&ocirc;ng cảm nhận được bằng c&aacute;c gi&aacute;c quan</em>, kinh nghiệm thần b&iacute; l&agrave; những trải nghiệm về ch&uacute;ng. Mặt kh&aacute;c, tư duy con người buổi sơ khởi kh&ocirc;ng theo c&aacute;c quan hệ l&yacute; t&iacute;nh m&agrave; theo định luật đồng tham dự. Định luật n&agrave;y nhấn mạnh rằng tư duy đ&oacute; &ldquo;kh&ocirc;ng t&aacute;ch biệt m&agrave; hỗn hợp, kh&ocirc;ng ph&acirc;n biệt c&aacute;i sống động với c&aacute;i v&ocirc; tri, h&igrave;nh v&agrave; b&oacute;ng, nguy&ecirc;n mẫu v&agrave; h&igrave;nh ảnh&rdquo;<a name="_ftnref36"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn36" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[36]</sup></a>. Coi thế giới v&ocirc; h&igrave;nh, si&ecirc;u nhi&ecirc;n v&agrave; thế giới hữu h&igrave;nh, tự nhi&ecirc;n l&agrave; một. B&ecirc;n cạnh đ&oacute;, tư duy n&agrave;y gắn liền kinh nghiệm thần b&iacute; với những biểu tượng - &ldquo;l&agrave; vật chuyển tải hoặc vật tượng trưng cho phẩm chất m&agrave; người ta muốn truyền thụ&rdquo;<a name="_ftnref37"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn37" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[37]</sup></a>. Loại cảm x&uacute;c về c&aacute;i si&ecirc;u nhi&ecirc;n được định hướng bởi ch&iacute;nh từ sự gắn kết giữa kinh nghiệm thần b&iacute; với tập tục sử dụng biểu tượng trong thực h&agrave;nh nghi lễ.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> T&oacute;m lại, c&aacute;c quan niệm n&agrave;y đều tập trung đi t&igrave;m hoặc l&yacute; giải về bản chất của t&ocirc;n gi&aacute;o, n&oacute;i c&aacute;ch kh&aacute;c l&agrave; vạch ra gianh giới giữa c&aacute;i t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; c&aacute;i phi t&ocirc;n gi&aacute;o. Ngo&agrave;i ra c&ograve;n một số quan điểm l&yacute; thuyết kh&aacute;c t&igrave;m về bản thể của t&ocirc;n gi&aacute;o như Max Muller (1823 - 1900) trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>Dẫn luận t&ocirc;n gi&aacute;o học</em>, với quan niệm bản chất của t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; một&nbsp;<em>loại năng lực cảm nhận c&aacute;i &ldquo;v&ocirc; hạn</em>&rdquo; - tức l&agrave; thần linh mang c&aacute;c danh xưng v&agrave; h&igrave;nh tượng kh&aacute;c nhau<a name="_ftnref38"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn38" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[38]</sup></a>. Hay Rudolf Otto (1869 - 1937) với c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>B&agrave;n về thần th&aacute;nh: hiện tượng phi l&yacute; của quan niệm thần linh v&agrave; quan hệ của n&oacute; với t&iacute;nh duy l&yacute;</em>&nbsp;đ&atilde; đưa ra luận thuyết về thể nghiệm thần th&aacute;nh, m&agrave; theo Tr&aacute;c T&acirc;n B&igrave;nh nhận x&eacute;t l&agrave; &ldquo;luận thuyết về thể nghiệm thần th&aacute;nh của &ocirc;ng c&oacute; thể quy v&agrave;o phạm tr&ugrave; nghi&ecirc;n cứu t&acirc;m l&yacute; học t&ocirc;n gi&aacute;o, nhưng mặt kh&aacute;c cũng được xem l&agrave; một loại giải th&iacute;ch thần học&rdquo;<a name="_ftnref39"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn39" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[39]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> C&oacute; thể n&oacute;i c&aacute;c l&yacute; thuyết nghi&ecirc;n cứu tr&ecirc;n cơ sở t&igrave;m về bản thể chủ yếu&nbsp;<em>coi t&iacute;n ngưỡng l&agrave; niềm tin v&agrave;o những thực thể t&acirc;m linh</em>, v&agrave;o những quyền lực si&ecirc;u nh&acirc;n, hay c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng, thần b&iacute;. Ngo&agrave;i ra, c&aacute;c l&yacute; thuyết n&agrave;y c&ograve;n c&oacute; ưu điểm l&agrave; gi&uacute;p nhận diện v&agrave; l&yacute; giải những yếu tố tự th&acirc;n, thuộc về bản chất của t&ocirc;n gi&aacute;o. Song song với c&aacute;c khuynh hướng n&agrave;y th&igrave; cũng xuất hiện khuynh hướng l&yacute; giải về t&ocirc;n gi&aacute;o tr&ecirc;n cơ sở ph&acirc;n t&iacute;ch c&aacute;c chức năng của t&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <em>*C&aacute;c quan niệm về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o tr&ecirc;n cơ sở t&igrave;m về chức năng của t&ocirc;n gi&aacute;o</em><br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Nghi&ecirc;n cứu t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o tr&ecirc;n cơ sở t&igrave;m hiểu chức năng của t&ocirc;n gi&aacute;o ch&uacute; trọng tới vấn đề t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave;m g&igrave;, đ&aacute;p ứng nhu cầu n&agrave;o? Ti&ecirc;u biểu cho khuynh hướng n&agrave;y c&oacute;&nbsp;<em>thuyết chức năng&nbsp;</em>của Bronislaw Malinowski,&nbsp;<em>thuyết cấu tr&uacute;c&nbsp;</em>của Claude L&eacute;vi-Strauss;&nbsp;<em>thuyết biểu tượng</em>&nbsp;của Clifford Geertz;&nbsp;<em>thuyết phản &aacute;nh</em>&nbsp;của Karl Marx &ndash; Friedrich Engels;&nbsp;<em>thuyết xung đột&nbsp;</em>của Sigmund Freud&hellip; C&aacute;c l&yacute; thuyết n&agrave;y c&oacute; những quan điểm cụ thể như sau:</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <strong>-&nbsp;</strong><em>Coi t&ocirc;n gi&aacute;o, t&iacute;n ngưỡng l&agrave; một hiện tượng si&ecirc;u nhi&ecirc;n</em><strong>&nbsp;(</strong>Bronislaw Malinowski) hay t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; &ldquo;ước mơ của &yacute; thức tập thể&rdquo; để mang lại &ldquo;một lối l&yacute; giải kh&ocirc;ng căn cứ&rdquo;<a name="_ftnref40"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn40" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[40]</sup></a>( L&eacute;vi-Strauss)</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <em>-&nbsp;</em>Ở một quan niệm kh&aacute;c lại nh&igrave;n nhận<em>&nbsp;&ldquo;T&ocirc;n gi&aacute;o như một hệ thống văn h&oacute;a</em>&rdquo; m&agrave; ở đ&oacute; c&aacute;c<em>&nbsp;biểu tượng</em>&nbsp;của n&oacute; l&agrave; một trong những chiều k&iacute;ch quan trọng của t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; chiều văn h&oacute;a (Geertz.2006). Từ quan điểm n&agrave;y &ocirc;ng cũng cho rằng khi nghi&ecirc;n cứu về t&ocirc;n gi&aacute;o, t&iacute;n ngưỡng th&igrave; cần phải nh&igrave;n nhận theo những biểu tượng với c&aacute;c chức năng tương ứng. Cụ thể, trong niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, &ldquo;những biểu tượng thi&ecirc;ng c&oacute; chức năng tổng hợp gi&aacute; trị tinh thần đạo đức&rdquo;<a name="_ftnref41"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn41" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[41]</sup></a>&nbsp;<br /> Xem x&eacute;t t&ocirc;n gi&aacute;o từ kh&iacute;a cạnh&nbsp;<em>chức năng v&agrave; gi&aacute; trị</em>&nbsp;của n&oacute;. Theo Malinowski th&igrave; &ldquo;<em>c&aacute;c niềm tin v&agrave; lễ nghi</em>&nbsp;l&agrave; những bước khởi đầu sớm nhất của cuộc sống con người&rdquo;. &Ocirc;ng cũng nhấn mạnh đến chức năng của t&ocirc;n gi&aacute;o với c&acirc;u hỏi (để l&agrave;m g&igrave;?) v&agrave; khẳng định của &ocirc;ng l&agrave; &ldquo;ch&uacute;ng ta<em>&nbsp;kh&ocirc;ng thể định nghĩa c&uacute;ng tế v&agrave; t&iacute;n ngưỡng bằng đối tượng của ch&uacute;ng, nhưng c&oacute; lẽ ch&uacute;ng ta c&oacute; khả năng hiểu được chức năng của việc c&uacute;ng tế v&agrave; t&iacute;n ngưỡng n&agrave;y</em>&rdquo;<a name="_ftnref42"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn42" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[42]</sup></a>.&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;hay &ldquo;niềm tin v&agrave;o ma quỷ, th&aacute;nh thần&rdquo;<a name="_ftnref43"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn43" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[43]</sup></a>&nbsp;theo &ocirc;ng l&agrave; phạm tr&ugrave; si&ecirc;u nhi&ecirc;n. Phạm tr&ugrave; n&agrave;y thống lĩnh tất cả c&aacute;c h&igrave;nh th&aacute;i của t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o thủa sơ khai, được nhấn mạnh bởi những nghi thức m&agrave; người ta thể hiện với chức năng l&agrave;m giảm nỗi lo sợ của con người khi đối mặt với những bất trắc trong cuộc sống. V&agrave; như vậy, theo l&yacute; thuyết của Malinowski th&igrave; t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o, kể cả ma thuật đều c&oacute; chức năng mang lại cho con người niềm tin, l&ograve;ng can đảm, hy vọng v&agrave;o chiến thắng đối với sự sợ h&atilde;i. Đ&oacute; đồng thời c&ograve;n l&agrave; l&yacute; do đem lại sự tồn tại của mọi t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o. Như vậy, ở đ&acirc;y&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng kh&ocirc;ng chỉ được hiểu l&agrave; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; c&ograve;n được đồng nhất với t&ocirc;n gi&aacute;o</em>.</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &middot;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>Thuyết cấu tr&uacute;c</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Claude L&eacute;vi-Strauss (1908 &ndash; 2009) đ&atilde; đề xuất một l&yacute; thuyết nghi&ecirc;n cứu về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave;&nbsp;<em>l&yacute; thuyết cấu tr&uacute;c</em>. L&yacute; thuyết nghi&ecirc;n cứu n&agrave;y được L&eacute;vi-Strauss tr&igrave;nh b&agrave;y ở t&aacute;c phẩm&nbsp;<em>Cấu tr&uacute;c của thần thoại</em><a name="_ftnref44"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn44" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[44]</sup></a>. Theo L&eacute;vi-Strauss, tư duy con người với những cấu tr&uacute;c chung, theo kiểu một trật tự c&uacute; ph&aacute;p, muốn nắm bắt được &yacute; nghĩa to&agrave;n bộ th&igrave; phải x&aacute;c định r&otilde; chức năng của từng đơn vị cấu th&agrave;nh. Nghi&ecirc;n cứu về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o cũng vậy, phải đặt n&oacute; trong một tổng thể cấu tr&uacute;c, với những mối tương quan qua lại.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Một trong những yếu tố của niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o được &ocirc;ng đem ra ph&acirc;n t&iacute;ch l&agrave; c&aacute;c thần thoại &ndash; được đ&aacute;nh gi&aacute; như &ldquo;cấu th&agrave;nh c&aacute;i n&ocirc;i, xuất ph&aacute;t điểm cho sự xuất hiện của c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o sơ kỳ&rdquo;<a name="_ftnref45"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn45" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[45]</sup></a>, th&ocirc;ng qua việc ph&acirc;n t&iacute;ch cấu tr&uacute;c của thần thoại L&eacute;vi &ndash; Strauss đ&atilde; b&oacute;c ra c&aacute;i ẩn &yacute;, &yacute; nghĩa t&ocirc;n gi&aacute;o của c&aacute;c hiện tượng tưởng chừng chỉ thuần t&uacute;y l&agrave; văn học n&agrave;y.</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &middot;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>Thuyết biểu tượng</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Clifford Geertz (1926 &ndash; 2006) với c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o như một hệ thống văn h&oacute;a</em>, đ&atilde; đưa ra quan điểm nghi&ecirc;n cứu t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o th&ocirc;ng qua biểu tượng . Trong đ&oacute;, văn h&oacute;a &ldquo;biểu thị một khu&ocirc;n mẫu được truyền theo lịch sử của &yacute; nghĩa h&agrave;m chứa trong những biểu tượng&rdquo;<a name="_ftnref46"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn46" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[46]</sup></a>, ở đ&acirc;y t&aacute;c giả kh&ocirc;ng đi l&yacute; giải về t&ocirc;n gi&aacute;o hay niềm tin m&agrave; th&ocirc;ng qua biểu tượng, nhất l&agrave; những biểu tượng thi&ecirc;ng th&igrave; đều &ldquo;c&oacute; chức năng tổng hợp gi&aacute; trị tinh thần đạo đức&rdquo;<a name="_ftnref47"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn47" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[47]</sup></a>&nbsp;để từ đ&oacute; khuyến c&aacute;o khi nghi&ecirc;n cứu về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o cũng cần được nh&igrave;n nhận theo những biểu tượng với c&aacute;c chức năng tương ứng. Cụ thể, trong niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, những biểu tượng thi&ecirc;ng (với những đặc t&iacute;nh bản chất của n&oacute;) trong t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o &ldquo;l&agrave; những dạng biểu đạt hữu thể của &yacute; niệm, sự trừu tượng từ trải nghiệm thể hiện trong những dạng thức c&oacute; thể nhận biết được, những thể thức cụ thể của &yacute; tưởng, th&aacute;i độ, đ&aacute;nh gi&aacute;, mong muốn v&agrave; niềm tin&rdquo;<a name="_ftnref48"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn48" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[48]</sup></a>. Mặt kh&aacute;c, từ chức năng biểu đạt &yacute; niệm t&ocirc;n gi&aacute;o th&agrave;nh hữu thể của biểu tượng, Geertz đ&atilde; nhận diện ra t&iacute;nh t&ocirc;n gi&aacute;o qua yếu tố niềm tin được thấy như &ldquo;một t&acirc;m trạng k&iacute;nh sợ cụ thể n&agrave;o đ&oacute;&rdquo;<a name="_ftnref49"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn49" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[49]</sup></a>, v&agrave; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o ấy biểu trưng cho một số ch&acirc;n l&yacute; tối cao si&ecirc;u việt.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Quan điểm n&agrave;y mặc d&ugrave; kh&ocirc;ng trực tiếp l&yacute; giải đến điều m&agrave; ch&uacute;ng ta quan t&acirc;m, nhưng th&ocirc;ng qua đ&oacute; cho thấy&nbsp;<em>niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o ch&iacute;nh l&agrave; yếu tố hết sức quan trọng trong c&aacute;i được gọi l&agrave; một thực thể t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Khi niềm tin thể hiện qua c&aacute;c biểu tượng v&agrave; trở th&agrave;nh ch&acirc;n l&yacute; th&igrave; d&ugrave; biểu tượng đ&oacute; được sử dụng như thế n&agrave;o trong bất cứ một loại h&igrave;nh thiết chế nghi lễ n&agrave;o n&oacute; vẫn ho&agrave;n to&agrave;n giữ nguy&ecirc;n &yacute; nghĩa v&agrave; gi&aacute; trị của n&oacute;. Từ đ&acirc;y c&oacute; thể thấy biểu tượng n&otilde;, nường trong t&ocirc;n gi&aacute;o (t&iacute;n ngưỡng) phồn thực của người Việt cũng ho&agrave;n to&agrave;n c&oacute; gi&aacute; trị như biểu tượng Siva của Ấn gi&aacute;o hay nghi thức &ldquo;gi&atilde; cối đ&oacute;n d&acirc;u&rdquo; trong nghi thức cưới của người Việt (v&ugrave;ng Hưng Y&ecirc;n) cũng ho&agrave;n to&agrave;n kh&ocirc;ng thấp k&eacute;m hơn nghi lễ cầu con của bố Mo người Th&aacute;i&hellip;</p> <p align="justify" style="margin: 0cm 0cm 6pt; text-indent: -18pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &middot;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<em>Thuyết th&iacute;ch nghi v&agrave; biến đổi của Herbert Spencer</em></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Tr&ecirc;n cơ sở tiến h&oacute;a luận, Spence cho rằng &ldquo;thiết chế x&atilde; hội n&agrave;o gi&uacute;p x&atilde; hội c&oacute; khả năng th&iacute;ch nghi, tồn tại v&agrave; ph&aacute;t triển được trong m&ocirc;i trường sống đầy rủi ro, bất trắc th&igrave; thiết chế đ&oacute; được duy tr&igrave; v&agrave; củng cố&rdquo;. Từ quan điểm n&agrave;y th&igrave; theo &ocirc;ng ba thiết chế:&nbsp;<em>Gia đ&igrave;nh v&agrave; d&ograve;ng tộc; Thiết chế nghi lễ; thiết chế t&ocirc;n gi&aacute;o&nbsp;</em>l&agrave; những thiết chế mang t&iacute;nh bền vững. Việc &ocirc;ng đặc biệt nhấn mạnh<em>&nbsp;&ldquo;Thiết chế nghi lễ&nbsp; để</em>&nbsp;<em>đ&aacute;p ứng nhu cầu li&ecirc;n kết x&atilde; hội v&agrave; kiểm so&aacute;t c&aacute;c quan hệ x&atilde; hội ở quy m&ocirc; lớn th&ocirc;ng qua c&aacute;c Thủ tục, biểu tượng, k&iacute; hiệu, nghi thức&rdquo;</em>&nbsp;v&agrave; &ldquo;<em>chức năng của nghi lễ trong việc tạo ra sự gắn kết v&agrave; phối hợp giữa c&aacute;c hoạt động của c&aacute;c bộ phận cấu th&agrave;nh x&atilde; hội; mối tương quan giữa quyền lực v&agrave; nghi lễ, mức độ tập trung quyền lực trong x&atilde; hội c&agrave;ng cao th&igrave; mức độ bất b&igrave;nh đẳng về nghi lễ c&agrave;ng lớn</em>&rdquo;. Nghi&ecirc;n cứu n&agrave;y cho thấy khi thiết chế nghi lễ ho&agrave;n to&agrave;n phụ thuộc v&agrave;o mức độ tập trung quyền lực th&igrave; kh&ocirc;ng thể đem so s&aacute;nh giữa thiết chế nghi lễ<em>&nbsp;c</em>ủa những x&atilde; hội m&agrave; ở đ&oacute; chưa c&oacute; biểu hiện tập trung quyền lực (kiểu như chế độ gi&agrave; l&agrave;ng, trưởng bản, khi m&agrave; uy t&iacute;n v&agrave; đạo đức c&aacute; nh&acirc;n vẫn c&ograve;n l&agrave; điều kiện ch&iacute;nh để dẫn dắt tinh thần cho cộng đồng) với thiết chế nghi lễ của những x&atilde; hội m&agrave; ph&acirc;n h&oacute;a quyền lực đ&atilde; ở mức độ cao kiểu như qu&acirc;n chủ phương T&acirc;y thế kỷ XVIII. Thực tế n&agrave;y cũng cho thấy kh&ocirc;ng thể đem nghi lễ thờ thần của người Việt, Yang của người Bahna; hay thờ c&uacute;ng Phi, Đẳm (Th&aacute;i) so s&aacute;nh hơn, k&eacute;m với nghi lễ của C&ocirc;ng gi&aacute;o v&agrave; cho rằng thiết chế nghi lễ n&agrave;o hơn thiết chế nghi lễ n&agrave;o.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;Cũng như vậy trong định nghĩa về t&ocirc;n gi&aacute;o với tư c&aacute;ch l&agrave; một&nbsp;<em><span style="text-decoration-line: underline;">thiết chế x&atilde; hội</span></em>&nbsp;Spence cho rằng &ldquo;c&oacute; yếu tố cơ bản l&agrave; tạo dựng niềm tin v&agrave;o c&aacute;c lực lượng si&ecirc;u tự nhi&ecirc;n; tập hợp c&aacute;c c&aacute; nh&acirc;n c&ugrave;ng chia sẻ niềm tin v&agrave; tham gia hoạt động nghi lễ đặc th&ugrave; của t&ocirc;n gi&aacute;o; c&oacute; chức năng&nbsp;<em>củng cố chuẩn mực gi&aacute; trị, niềm tin tinh thần&nbsp;</em>để duy tr&igrave; sự ổn định trật tự x&atilde; hội&rdquo;<a name="_ftnref50"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn50" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[50]</a>. Từ quan niệm n&agrave;y c&oacute; thể thấy rằng việc thờ c&uacute;ng, xin &yacute; kiến c&aacute;c vị thần rừng, hay thần bản trong sản xuất, khai th&aacute;c thi&ecirc;n nhi&ecirc;n, hay xử l&yacute; c&aacute;c c&ocirc;ng việc của bu&ocirc;n l&agrave;ng trong nhiều loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o bản địa của người Hm&ocirc;ng, T&agrave;y, Th&aacute;i, hoặc&nbsp; Bana&hellip; th&igrave; thần linh đ&atilde; tham gia một c&aacute;ch hữu hiệu v&agrave;o duy tr&igrave; sự ổn định trật tự x&atilde; hội của c&aacute;c th&ocirc;n bản v&agrave; quản l&yacute; t&agrave;i nguy&ecirc;n thi&ecirc;n nhi&ecirc;n của người d&acirc;n bản địa. Nghi lễ hiến sinh (đ&acirc;m tr&acirc;u/ Bana)&nbsp; ngo&agrave;i chức năng thuần t&uacute;y t&ocirc;n gi&aacute;o cũng l&agrave; dịp hợp t&aacute;c giữa c&aacute;c th&agrave;nh vi&ecirc;n, việc chia sẻ thịt con vật hiến tế hay c&ugrave;ng nhau uống rượu cần trong thực h&agrave;nh nghi lễ t&ocirc;n gi&aacute;o của c&aacute;c tộc người ở VN kh&ocirc;ng chỉ đ&aacute;p ứng nhu cầu t&acirc;m linh c&aacute; thể m&agrave; c&ograve;n củng cố t&iacute;nh cộng đồng tộc người v&agrave; thực hiện chức năng li&ecirc;n kết x&atilde; hội.<br /> T&oacute;m lại: trong giới học thuật nước ngo&agrave;i th&igrave; c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o d&ugrave; kh&aacute;c nhau ở quy m&ocirc; ảnh hưởng, hay c&oacute; những đặc th&ugrave; ri&ecirc;ng biệt khu tr&uacute; ở c&aacute;c cấp độ cộng đồng kh&aacute;c nhau th&igrave; vẫn được gọi bằng kh&aacute;i niệm religion (t&ocirc;n gi&aacute;o), kh&aacute;i niệm believe (đgt), belief (danh từ) được hiểu l&agrave; trạng th&aacute;i/niềm tin, sự tin tưởng v&agrave;o ai, c&aacute;i g&igrave; v&agrave; khi niềm tin v&agrave;o c&aacute;i thi&ecirc;ng (tức l&agrave; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o). C&aacute;c h&igrave;nh thức gần giống như c&aacute;c loại h&igrave;nh t&iacute;n ngưỡng ở VN mặc d&ugrave; đ&atilde; được gọi/ đặt t&ecirc;n dưới nhiều dạng kh&aacute;c nhau như&nbsp;<em>vật linh, ma thuật, t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy</em>&nbsp;;&nbsp;<em>t&ocirc;n gi&aacute;o sơ khai</em>&nbsp;&hellip;th&igrave; những năm gần đ&acirc;y đ&atilde; kh&ocirc;ng c&ograve;n được giới nghi&ecirc;n cứu sử dụng nhiều, nhất l&agrave; giới nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o, kh&aacute;i niệm t&ocirc;n gi&aacute;o bản địa, t&ocirc;n gi&aacute;o truyền thống, t&ocirc;n gi&aacute;o d&acirc;n gian, t&ocirc;n gi&aacute;o đại ch&uacute;ng&hellip; đang được sử dụng rộng r&atilde;i để&nbsp;<em>chỉ c&aacute;c loại h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o địa phương</em>&nbsp;kh&aacute;c c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o lớn.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; text-indent: 36pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Cho d&ugrave; tiếp cận với t&ocirc;n gi&aacute;o ở gi&aacute;c độ n&agrave;o từ ph&acirc;n loại học hay nghi&ecirc;n cứu dựa v&agrave;o bản chất hoặc chức năng của t&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave; cuối c&ugrave;ng vẫn cứ cho thấy niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, thực h&agrave;nh nghi lễ v&agrave; sự tồn tại của c&aacute;c đối tượng thi&ecirc;ng v&agrave; cộng đồng đức tin v&agrave;o đối tượng thi&ecirc;ng vẫn l&agrave; yếu tố cốt l&otilde;i v&agrave; quan trọng nhất của mọi t&ocirc;n gi&aacute;o.<br /> <br /> <strong>4. Một số quan điểm về t&iacute;n ngưỡng ở VIỆT NAM</strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ở Việt Nam đến nay vẫn kh&aacute; phổ biến hai c&aacute;ch hiểu:</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <strong><em>*C&aacute;ch hiểu coi t&iacute;n ngưỡng như một cấp độ thấp của t&ocirc;n gi&aacute;o</em></strong>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Đặt t&iacute;n ngưỡng như l&agrave; một loại h&igrave;nh chưa ho&agrave;n thiện so với t&ocirc;n gi&aacute;o (Nguyễn Duy Hinh 1996)<a name="_ftnref51"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn51" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[51]</sup></a>. Nghi&ecirc;n cứu về t&iacute;n ngưỡng theo quan điểm n&agrave;y lấy c&aacute;c ti&ecirc;u ch&iacute; như đấng cứu thế tối cao, hệ thống gi&aacute;o l&yacute;, gi&aacute;o chức, gi&aacute;o hội để ph&acirc;n biệt t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o. Nguyễn Duy Hinh trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng Th&agrave;nh ho&agrave;ng Việt Nam</em>&nbsp;&ndash; l&agrave; c&ocirc;ng tr&igrave;nh nghi&ecirc;n cứu về thờ th&agrave;nh ho&agrave;ng, một loại h&igrave;nh được coi l&agrave; t&iacute;n ngưỡng ở Việt Nam, đ&atilde; d&agrave;nh một phần kh&aacute; d&agrave;y dặn luận b&agrave;n tới vấn đề t&iacute;n ngưỡng n&oacute;i chung. Theo Nguyễn Duy Hinh th&igrave; việc &ldquo;d&ugrave;ng kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng (croyance, belief) để chỉ một trạng th&aacute;i t&acirc;m l&yacute; quan hệ đến hiện tượng thi&ecirc;ng, một sức mạnh thi&ecirc;ng, do cảm thụ m&agrave; c&oacute; chứ kh&ocirc;ng do thực chứng m&agrave; c&oacute;&rdquo;<a name="_ftnref52"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn52" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[52]</sup></a>&nbsp;l&agrave; điều cơ bản m&agrave; c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu đều đồng &yacute;. Nhưng b&ecirc;n cạnh đ&oacute;, t&iacute;n ngưỡng theo Nguyễn Duy Hinh c&ograve;n &ldquo;nhằm chỉ một t&igrave;nh cảm t&ocirc;n gi&aacute;o chưa thể chế h&oacute;a cao độ, v&agrave; c&oacute; thể hiểu l&agrave; một h&igrave;nh th&aacute;i thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o hiểu theo nghĩa t&ocirc;n gi&aacute;o đ&atilde; thể chế h&oacute;a&rdquo;<a name="_ftnref53"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn53" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[53]</sup></a>. Như vậy, cơ sở để nhận diện t&iacute;n ngưỡng của Nguyễn Duy Hinh l&agrave;&nbsp;<em>căn cứ tr&ecirc;n sự thể chế h&oacute;a của c&aacute;c h&igrave;nh th&aacute;i c&ugrave;ng c&oacute; chung mối quan hệ tới hiện tượng thi&ecirc;ng, sức mạnh thi&ecirc;ng</em>. Theo &ocirc;ng, t&iacute;n ngưỡng l&agrave; những h&igrave;nh th&aacute;i chưa được thể chế h&oacute;a theo khu&ocirc;n mẫu như c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o lớn, l&agrave; những t&ocirc;n gi&aacute;o c&oacute; đủ&nbsp; 6 ti&ecirc;u ch&iacute; (1- niềm tin v&agrave;o sứ mạnh si&ecirc;u ph&agrave;m; 2-hệ thống nghi lễ; 3- t&igrave;nh cảm t&ocirc;n gi&aacute;o đặc th&ugrave;; 4 &ndash; tổ chức v&agrave; chức sắc t&ocirc;n gi&aacute;o; 5- nơi thờ c&uacute;ng; 6- đạo đức t&ocirc;n gi&aacute;o)<a name="_ftnref54"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn54" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[54]</a>&nbsp;. Cho n&ecirc;n mặc d&ugrave; nhấn mạnh tới t&igrave;nh cảm t&ocirc;n gi&aacute;o của t&iacute;n ngưỡng l&agrave; sự&nbsp;<em>sợ&nbsp;</em>v&agrave;&nbsp;<em>k&iacute;nh</em>&nbsp;đối với c&aacute;c hiện tượng chưa nhận thức được, nhưng Nguyễn Duy Hinh đề xuất &ldquo;trong t&igrave;nh h&igrave;nh cuộc tranh luận về định nghĩa t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o chưa đưa ra một kết luận tương đối được nhiều người chấp nhận, th&igrave; sử dụng kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng như biểu hiện thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o trong khi nghi&ecirc;n cứu c&aacute;c hiện tượng t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; điều cần thiết&rdquo;<a name="_ftnref55"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn55" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[55]</sup></a>. Từ quan điểm nghi&ecirc;n cứu đ&oacute;, Nguyễn Duy Hinh đ&atilde; soi chiếu v&agrave; r&uacute;t ra nhận định về t&iacute;n ngưỡng th&agrave;nh ho&agrave;ng l&agrave;&nbsp;<em>c&oacute; thần điện mở nhưng kh&ocirc;ng c&oacute; đấng tối cao, c&oacute; nội h&agrave;m tư tưởng k&iacute;nh v&agrave; sợ nhưng kh&ocirc;ng đạt đến l&yacute; luận về thế giới b&ecirc;n kia, c&oacute; nghi thức thể hiện nhưng chịu nhiều tiếp thu nghi thức phong kiến</em>,&nbsp;<em>c&oacute; tổ chức nhưng kh&aacute;c với cộng đồng t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; đồng nhất với tổ chức x&atilde; hội. Do vậy &ldquo;t&iacute;n ngưỡng th&agrave;nh ho&agrave;ng đ&atilde; vượt qu&aacute; phạm tr&ugrave; nguy&ecirc;n thủy m&agrave; kh&ocirc;ng ph&aacute;t triển th&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o nh&acirc;n tạo, v&igrave; vậy mệnh danh l&agrave; hiện tượng tiền t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&rdquo;<a name="_ftnref56"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn56" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[56]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Sau n&agrave;y, trong c&aacute;c b&agrave;i viết về&nbsp;<em>Thần v&agrave; quỷ</em>,&nbsp;<em>Ph&agrave;m v&agrave; thi&ecirc;ng</em>, Nguyễn Duy Hinh đ&atilde; n&ecirc;u cơ chế h&igrave;nh th&agrave;nh v&agrave; ph&aacute;t triển t&iacute;n ngưỡng từ c&aacute;c phạm tr&ugrave; Thần, Quỷ; Ph&agrave;m, Thi&ecirc;ng - m&agrave; theo &ocirc;ng c&oacute; ở bất cứ h&igrave;nh thức t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o. Cụ thể theo Nguyễn Duy Hinh &ldquo;sau khi khảo s&aacute;t lịch sử ngữ nghĩa c&aacute;c kh&aacute;i niệm thần/quỷ - ma c&oacute; thể thấy sự đối lập của hai sức mạnh si&ecirc;u nhi&ecirc;n t&iacute;ch cực v&agrave; ti&ecirc;u cực chỉ l&agrave; sự nhị ph&acirc;n c&aacute;i thi&ecirc;ng đ&atilde; dẫn đến h&igrave;nh th&agrave;nh t&iacute;n ngưỡng v&agrave; ph&aacute;t triển th&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref57"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn57" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[57]</sup></a>. Đối với c&aacute;c h&igrave;nh thức t&iacute;n ngưỡng, t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy th&igrave; &ldquo;quan hệ ph&agrave;m &ndash; thi&ecirc;ng diễn ra trực tiếp kh&ocirc;ng qua nh&acirc;n vật trung gian, mọi người đều tự m&igrave;nh cảm thụ c&aacute;i thi&ecirc;ng kh&ocirc;ng cần ai giảng dạy&rdquo;<a name="_ftnref58"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn58" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[58]</sup></a>, c&ograve;n ở c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o lớn như Kit&ocirc;, Phật gi&aacute;o, Islam th&igrave; &ldquo;c&aacute;i thi&ecirc;ng th&ocirc;ng qua gi&aacute;o chủ m&agrave; truyền đạt đến người ph&agrave;m&rdquo;<a name="_ftnref59"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn59" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[59]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Trần Đăng Sinh trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh &ldquo;<em>những kh&iacute;a cạnh triết học trong t&iacute;n ngưỡng thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay&rdquo;</em>&nbsp;cũng d&agrave;nh một phần để l&agrave;m r&otilde; cơ sở l&yacute; luận về t&iacute;n ngưỡng trước khi đi v&agrave;o nghi&ecirc;n cứu một trường hợp cụ thể l&agrave; thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n của người Việt. Theo Trần Đăng Sinh t&iacute;n ngưỡng l&agrave; một hiện tượng lịch sử thuộc lĩnh vực tinh thần của đời sống x&atilde; hội. Mặc d&ugrave; &ldquo;theo c&aacute;ch hiểu th&ocirc;ng thường l&agrave; t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref60"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn60" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[60]</sup></a>, nhưng x&eacute;t về mặt nội dung v&agrave; h&igrave;nh thức th&igrave; &ldquo;t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o tuy c&oacute; sự tương đồng song cũng c&oacute; sự kh&aacute;c biệt&rdquo;<a name="_ftnref61"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn61" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[61]</sup></a>. Sự tương đồng được Trần Đăng Sinh chỉ ra l&agrave;: t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o đều l&agrave; sự phản &aacute;nh hư ảo của &yacute; thức x&atilde; hội về tồn tại x&atilde; hội; đều l&agrave; sự thể hiện niềm tin, sự ngưỡng mộ của con người v&agrave;o một thực thể si&ecirc;u việt n&agrave;o đ&oacute;; đều c&oacute; nghi lễ đi k&egrave;m. C&ograve;n sự kh&aacute;c biệt giữa t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave;: &ldquo;t&iacute;n ngưỡng x&eacute;t về mặt l&ocirc;gic h&igrave;nh thức, l&agrave; kh&aacute;i niệm c&oacute; nội h&agrave;m hẹp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o. Bởi t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o cũng đều c&oacute; t&iacute;n ngưỡng, song kh&ocirc;ng phải h&igrave;nh thức t&iacute;n ngưỡng n&agrave;o cũng đều l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o. C&aacute;c t&iacute;n ngưỡng thờ t&ocirc;tem (vật tổ), thờ mẫu, thờ tổ ti&ecirc;n, thờ thần mặt trời, thần nước&hellip;theo &ocirc;ng đều kh&ocirc;ng phải l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o. Bởi v&igrave;, ch&uacute;ng thiếu hoặc chỉ l&agrave; sự thể hiện mờ nhạt những đặc trưng cơ bản của t&ocirc;n gi&aacute;o như: đấng s&aacute;ng tạo, gi&aacute;o chủ, hệ thống tổ chức, hệ thống gi&aacute;o l&yacute;, kinh s&aacute;ch v&agrave; hệ thống c&aacute;c điện thờ&rdquo;<a name="_ftnref62"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn62" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[62]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Mạc Đường trong b&agrave;i viết &ldquo;<em>đặc điểm t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o ở Nam Bộ theo c&aacute;ch tiếp cận d&acirc;n tộc học &ndash; t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;</em>&nbsp;đ&atilde; tỏ r&otilde; quan điểm &ldquo;<em>t&iacute;n ngưỡng kh&ocirc;ng n&ecirc;n xem l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, d&ugrave; đ&oacute; l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o nguy&ecirc;n thủy v&agrave; chắc chắn l&agrave; kh&oacute; c&oacute; thể chấp nhận một quan niệm tiếp theo khi ta b&agrave;n t&ocirc;n gi&aacute;o n&ocirc; lệ, t&ocirc;n gi&aacute;o phong kiến, t&ocirc;n gi&aacute;o tư bản chủ nghĩa&hellip; Đ&oacute; l&agrave; một quan niệm m&aacute;y m&oacute;c về kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref63"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn63" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[63]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> C&aacute;c ti&ecirc;u ch&iacute; để ph&acirc;n định t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o được Mạc Đường đưa ra gồm bảy ti&ecirc;u ch&iacute;, lần lượt l&agrave;:</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> + T&iacute;n ngưỡng: đa thần; kh&ocirc;ng c&oacute; đấng cứu thế tối cao, gi&aacute;o l&yacute;, gi&aacute;o luật, tổ chức gi&aacute;o hội, gi&aacute;o ph&aacute;i, gi&aacute;o đo&agrave;n; c&oacute; l&ograve;ng tin theo phong tục.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> +T&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave; ngược lại: c&oacute; đấng tối cao, c&oacute; gi&aacute;o l&yacute; gi&aacute;o luật, gi&aacute;o hội, gi&oacute; đo&agrave;n&hellip;</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Từ giả thuyết so s&aacute;nh định t&iacute;nh tr&ecirc;n, &ocirc;ng đi đến hai kết luận trong nghi&ecirc;n cứu t&iacute;n ngưỡng, t&ocirc;n gi&aacute;o ở Nam Bộ: &ldquo;Một l&agrave;, phải xem t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; một nhu cầu x&atilde; hội ph&aacute;t triển nằm trong ch&iacute;nh s&aacute;ch t&ocirc;n gi&aacute;o của nh&agrave; nước v&agrave; quyền c&ocirc;ng d&acirc;n được hiến ph&aacute;p quy định. Hai l&agrave;, đối với c&aacute;c h&igrave;nh th&aacute;i t&iacute;n ngưỡng, nh&agrave; d&acirc;n tộc học n&ecirc;n xem c&aacute;c hiện tượng n&agrave;y như những phong tục, tập qu&aacute;n của văn h&oacute;a d&acirc;n gian&rdquo;<a name="_ftnref64"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn64" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[64]</sup></a>. Như vậy, c&oacute; thể thấy Mạc Đường ph&acirc;n biệt t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; c&ograve;n xem t&iacute;n ngưỡng như những phong tục, tập qu&aacute;n của văn h&oacute;a d&acirc;n gian.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Ng&ocirc; Đức Thịnh trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng &amp; Văn h&oacute;a t&iacute;n ngưỡng ở Việt Nam</em>&nbsp;chủ trương coi t&iacute;n ngưỡng như một h&igrave;nh thức thể hiện niềm tin v&agrave;o c&aacute;i thi&ecirc;ng li&ecirc;ng của con người ở một cộng đồng n&agrave;o đ&oacute; với tr&igrave;nh độ ph&aacute;t triển x&atilde; hội cụ thể. Theo Ng&ocirc; Đức Thịnh &ldquo;về h&igrave;nh thức biểu hiện v&agrave; tr&igrave;nh độ tổ chức c&oacute; sự ph&acirc;n biệt giữa t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref65"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn65" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[65]</sup></a>. Cụ thể t&iacute;n ngưỡng nếu so s&aacute;nh với t&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave;: chưa c&oacute; hệ thống gi&aacute;o l&yacute;, chỉ mới c&oacute; c&aacute;c huyền thoại; chưa th&agrave;nh hệ thống thần điện, mang t&iacute;nh đa thần tản mạn; chưa t&aacute;ch bạch r&otilde; r&agrave;ng giữa thế giới thần linh với thế giới con người, chưa mang t&iacute;nh &ldquo;cứu thế&rdquo;; gắn c&aacute; nh&acirc;n với cộng đồng l&agrave;ng x&atilde;, chưa th&agrave;nh gi&aacute;o hội; nơi thờ c&uacute;ng v&agrave; nghi lễ c&ograve;n ph&acirc;n t&aacute;n, chưa th&agrave;nh quy ước chặt chẽ; mang t&iacute;nh chất d&acirc;n gian, gắn với đời sống n&ocirc;ng d&acirc;n. Từ đ&oacute; Ng&ocirc; Đức Thịnh đ&atilde; tiến h&agrave;nh ph&acirc;n chia c&aacute;c h&igrave;nh thức được gọi l&agrave; t&iacute;n ngưỡng ở Việt Nam th&agrave;nh thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n, thờ th&agrave;nh ho&agrave;ng l&agrave;ng, t&iacute;n ngưỡng v&ograve;ng đời, t&iacute;n ngưỡng nghề nghiệp, t&iacute;n ngưỡng thờ thần. R&otilde; r&agrave;ng, sự t&aacute;ch bạch giữa t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o của Ng&ocirc; Đức Thịnh hay như của Mạc Đường ở tr&ecirc;n c&oacute; nhiều điểm c&oacute; thể phản biện lại, như một số h&igrave;nh thức m&agrave; &ocirc;ng gọi l&agrave; t&iacute;n ngưỡng nếu chiếu theo ch&iacute;nh bộ ti&ecirc;u ch&iacute; m&agrave; &ocirc;ng đưa ra th&igrave; chưa hẳn đ&atilde; tr&ugrave;ng khớp, v&iacute; dụ thờ thấn vốn c&oacute; nơi thờ c&uacute;ng được đặt định r&otilde; r&agrave;ng l&agrave; ở c&aacute;c đ&igrave;nh, đền, miếu chứ kh&ocirc;ng phải ph&acirc;n t&aacute;n v&agrave; chưa th&agrave;nh quy ước. Hay ti&ecirc;u ch&iacute; t&iacute;n ngưỡng gắn với đời sống n&ocirc;ng d&acirc;n, th&igrave; chưa kể thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n được phổ biến ở mọi tầng lớp người Việt, m&agrave; chỉ n&oacute;i ri&ecirc;ng nghi lễ l&ecirc;n đồng trong thờ Mẫu đ&atilde; c&oacute; một nh&oacute;m đối tượng quan trọng kh&ocirc;ng phải n&ocirc;ng d&acirc;n, m&agrave; nghi&ecirc;n cứu của Nguyễn Ngọc Mai đ&atilde; n&ecirc;u ra l&agrave; &ldquo;những người l&agrave;m kinh doanh bu&ocirc;n b&aacute;n, thậm ch&iacute; cả c&aacute;c mệnh phụ phu nh&acirc;n &rdquo;<a name="_ftnref66"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn66" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[66]</sup></a>. Ngo&agrave;i ra c&ograve;n một số nghi&ecirc;n cứu kh&aacute;c theo quan điểm n&agrave;y như Toan &Aacute;nh<a name="_ftnref67"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn67" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><strong><em><sup>[67]</sup></em></strong></a>, Trần Quốc Vượng<a name="_ftnref68"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn68" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[68]</sup></a>, Nguyễn Đức Lữ<a name="_ftnref69"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn69" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[69]</sup></a>&hellip;</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> T&oacute;m lại, theo quan điểm ph&acirc;n biệt t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o, với những cơ sở l&yacute; giải như tr&ecirc;n, mặc d&ugrave; dễ cho việc nhận diện về h&igrave;nh thức (theo c&aacute;c ti&ecirc;u ch&iacute; đ&oacute;ng như:<em>&nbsp;Thực thể thi&ecirc;ng; đức tin, nh&agrave; thờ, cộng đồng đức tin v&agrave; gi&aacute;o l&yacute;</em>&nbsp;). Nhưng hạn chế cơ bản của quan điểm n&agrave;y như Nguyễn Quốc Tuấn<a name="_ftnref70"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn70" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[70]</sup></a>&nbsp;đ&atilde; chỉ ra l&agrave; &ldquo;kh&ocirc;ng bao qu&aacute;t nổi thực tại&rdquo;, cụ thể l&agrave; thực tại ở Việt Nam, với &ldquo;một sự li&ecirc;n tục từ trong qu&aacute; khứ đến hiện tại trong sự thờ c&uacute;ng v&agrave; s&ugrave;ng thượng ba hệ thống linh thi&ecirc;ng bao gồm: thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n, thờ c&uacute;ng si&ecirc;u nhi&ecirc;n v&agrave; thờ c&uacute;ng phồn thực&rdquo;<a name="_ftnref71"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn71" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[71]</sup></a>. Điều n&agrave;y đ&atilde; dẫn đến hệ lụy l&agrave; loại bỏ đi, hay đ&aacute;nh gi&aacute; thấp những tinh t&uacute;y trong đời sống t&acirc;m linh nhiều d&acirc;n tộc, như thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n ở người VN chẳng hạn.<br /> <br /> <strong><em>Quan điểm nghi&ecirc;n cứu coi t&iacute;n ngưỡng kh&ocirc;ng ph&acirc;n biệt với t&ocirc;n gi&aacute;o</em></strong></p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Quan điểm n&agrave;y kh&ocirc;ng c&oacute; sự t&aacute;ch biệt t&iacute;n ngưỡng ra khỏi t&ocirc;n gi&aacute;o, m&agrave; xem t&iacute;n ngưỡng ở nghĩa&nbsp;<em>niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, xem đ&oacute; l&agrave; yếu tố cơ bản nhất của mọi t&ocirc;n gi&aacute;o, v&igrave; vậy kh&ocirc;ng thể c&oacute; sự tồn tại độc lập giữa t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o. Do đặc th&ugrave; của văn h&oacute;a x&atilde; hội Việt Nam với đời sống t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o như nhận x&eacute;t của Leopold Cadiere - một học giả phương T&acirc;y đầu thế kỷ XX l&agrave;: &ldquo;cho ta c&aacute;i cảm nhận y như khi lạc v&agrave;o n&uacute;i rừng Trường Sơn&rdquo;<a name="_ftnref72"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn72" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[72]</sup></a>. Trong đ&oacute; &ldquo;ở mọi giai tầng x&atilde; hội đều đặt nền tảng tr&ecirc;n một niềm tin ghi s&acirc;u trong cảm thức của m&igrave;nh, đ&oacute; l&agrave; thần th&aacute;nh ma quỷ c&oacute; mặt khắp nơi&rdquo;<a name="_ftnref73"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn73" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[73]</sup></a>. V&agrave; một điều đ&aacute;ng ch&uacute; &yacute; l&agrave; theo &ocirc;ng việc thờ c&uacute;ng thần th&aacute;nh, quỷ ma, vong linh tổ ti&ecirc;n &ocirc;ng b&agrave; của người Việt cũng l&agrave; một loại t&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Đặng Nghi&ecirc;m Vạn trong&nbsp;<em>B&agrave;n về t&ocirc;n gi&aacute;o,&nbsp;</em>đ&atilde; coi việc xem &ldquo;t&iacute;n ngưỡng như một chỉnh thể kh&aacute;ch quan, một loại t&ocirc;n gi&aacute;o ở cấp bậc thấp&rdquo;<a name="_ftnref74"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn74" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[74]</sup></a>&nbsp;l&agrave; điều kh&oacute; chấp nhận trong khoa học. Bởi theo &ocirc;ng, nh&igrave;n nhận vấn đề t&ocirc;n gi&aacute;o phải tr&ecirc;n cơ sở những biểu hiện đa dạng của n&oacute;, t&ugrave;y theo lối sống của từng d&acirc;n tộc, từng quốc gia, khu vực kh&aacute;c nhau. &Ocirc;ng ph&acirc;n t&iacute;ch &ldquo;một t&ocirc;n gi&aacute;o n&agrave;o cũng bao gồm một hệ thống niềm tin được h&igrave;nh th&agrave;nh do những t&igrave;nh cảm th&ocirc;ng qua những nghi thức, những biểu tượng&hellip; được quy định trong một nội dung c&oacute; t&iacute;nh huyền thoại (gi&aacute;o l&yacute;) nhằm tập hợp một th&agrave;nh vi&ecirc;n trong một cộng đồng tức l&agrave; một tổ chức nhất định&rdquo;<a name="_ftnref75"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn75" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[75]</sup></a>. Niềm tin hay t&iacute;n ngưỡng, nội dung hay gi&aacute;o l&yacute;, cộng đồng hay tổ chức l&agrave; những yếu tố cấu th&agrave;nh của t&ocirc;n gi&aacute;o. Ba yếu tố n&agrave;y h&ograve;a quyện, với những biểu hiện chặt lỏng kh&aacute;c nhau, l&agrave;m th&agrave;nh nội dung cho t&ocirc;n gi&aacute;o. Trong đ&oacute;, niềm tin hay t&iacute;n ngưỡng l&agrave; yếu tố quyết định nhất. Theo Đặng Nghi&ecirc;m Vạn, ch&iacute;nh do c&aacute;ch hiểu &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; m&aacute;y m&oacute;c &ldquo;dường như chỉ coi c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o sản sinh ra từ x&atilde; hội c&oacute; giai cấp, hay đ&uacute;ng hơn nữa l&agrave; phải c&oacute; tổ chức, gi&aacute;o l&yacute;, gi&aacute;o luật&hellip; mới được coi l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref76"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn76" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[76]</sup></a>, n&ecirc;n đ&atilde; dẫn đến việc gọi những h&igrave;nh thức kh&ocirc;ng tương ứng c&aacute;c yếu tố đ&oacute; một c&aacute;ch chặt chẽ l&agrave; &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; với h&agrave;m &yacute; chỉ một loại t&ocirc;n gi&aacute;o ở cấp bậc thấp, như thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n chẳng hạn. Việc tuyệt đối h&oacute;a quan niệm về t&ocirc;n gi&aacute;o như vậy theo Đặng Nghi&ecirc;m Vạn l&agrave; kh&ocirc;ng ph&ugrave; hợp, nhất l&agrave; trong bối cảnh văn h&oacute;a x&atilde; hội Việt Nam. Đ&atilde; được ch&iacute;nh c&aacute;c nh&agrave; khoa học ch&acirc;u &Acirc;u như L.Cadiere sớm chỉ ra: &ldquo;Thuật ngữ t&ocirc;n gi&aacute;o bao h&agrave;m nhiều mức độ, nhiều sắc th&aacute;i. Nếu ta coi t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; niềm tin v&agrave;o một Đấng Tuyệt Đối, đầy lớn lao v&agrave; ho&agrave;n hảo&hellip; thể hiện ra bằng sự t&ocirc;n thờ một c&aacute;ch xứng đ&aacute;ng với Đấng Tối Cao đ&oacute;, thời ta phải n&oacute;i người Việt Nam kh&ocirc;ng c&oacute; t&ocirc;n gi&aacute;o. Kh&aacute;i niệm về Đấng Tối Cao tuột khỏi họ; họ sống kh&ocirc;ng c&oacute; Ch&uacute;a. Nhưng nếu ta quan niệm t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; t&iacute;n ngưỡng ngưỡng v&agrave; thực h&agrave;nh ảnh hưởng đến c&aacute;ch ứng xử theo lẽ phải của cuộc đời đến một thế giới si&ecirc;u nhi&ecirc;n thời ta thấy người Việt Nam c&oacute; c&aacute;i đức t&iacute;nh đ&oacute; ở mức độ cao&rdquo;<a name="_ftnref77"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn77" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[77]</sup></a>.<br /> Luận điểm nghi&ecirc;n cứu n&agrave;y về sau được Đặng Nghi&ecirc;m Vạn trở lại khẳng định th&ecirc;m trong c&aacute;c c&ocirc;ng tr&igrave;nh như&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam, T&ocirc;n gi&aacute;o hay t&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;đều nhấn mạnh &ldquo;coi t&iacute;n ngưỡng, t&ocirc;n gi&aacute;o như hai cấp độ thấp, cao của t&ocirc;n gi&aacute;o. Theo t&ocirc;i, điều n&agrave;y cần xem x&eacute;t lại. Thật kh&oacute; đ&aacute;nh gi&aacute; sự cao thấp của một t&ocirc;n gi&aacute;o &ldquo;c&oacute; tổ chức&rdquo; v&agrave; một t&ocirc;n gi&aacute;o &ldquo;kh&ocirc;ng c&oacute; tổ chức&rdquo;, một t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; gi&aacute;o l&yacute; b&agrave;i bản hơn với một t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; gi&aacute;o l&yacute; đơn giản hơn. Nếu c&aacute;c nh&agrave; nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o đ&atilde; chấp nhận&nbsp;<em><span style="text-decoration-line: underline;">yếu tố quyết định của một t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; đức tin hay niềm tin</span></em>, th&igrave;&nbsp;<span style="text-decoration-line: underline;">đ&oacute; l&agrave; thước đo duy nhất về t&iacute;nh hơn k&eacute;m của những t&ocirc;n gi&aacute;o trong một cộng đồng</span>&rdquo;<a name="_ftnref78"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn78" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[78]</sup></a>.<br /> Tuy nhi&ecirc;n d&ugrave; xếp ở mức độ thấp cao của t&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave; khi &aacute;p dụng những cơ sở l&yacute; luận n&agrave;y v&agrave;o thực tiễn t&igrave;nh h&igrave;nh t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam, Đặng Nghi&ecirc;m Vạn vẫn phủ nhận việc coi thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n &ldquo;bị hạ xuống l&agrave; t&iacute;n ngưỡng &ndash; một thứ t&ocirc;n gi&aacute;o hạng hai như một số người quan niệm&rdquo;<a name="_ftnref79"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn79" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[79]</sup></a>. M&agrave; phải xem đ&oacute; như l&agrave; một t&ocirc;n gi&aacute;o d&acirc;n tộc, c&oacute; mặt ở cả ba cấp độ Nh&agrave; &ndash; L&agrave;ng &ndash; Nước của người Việt<a name="_ftnref80"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn80" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[80]</sup></a>&nbsp;(đ&acirc;y cũng l&agrave; m&acirc;u thuẫn của &ocirc;ng khi luận b&agrave;n về t&ocirc;n gi&aacute;o, t&iacute;n ngưỡng).</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Trần Mạnh Đức trong b&agrave;i viết&nbsp;<em>Về định nghĩa t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&nbsp;đồng t&igrave;nh với quan điểm kh&ocirc;ng ph&acirc;n biệt t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o th&agrave;nh hai thang bậc kh&aacute;c nhau như Đặng Nghi&ecirc;m Vạn. Bởi theo Trần Mạnh Đức: &ldquo;thuật ngữ t&iacute;n ngưỡng, hiểu như l&agrave; một dạng, một tr&igrave;nh độ thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o, l&agrave; kh&ocirc;ng c&oacute; từ tương đương trong c&aacute;c ng&ocirc;n ngữ ch&iacute;nh (Nga, Anh, Ph&aacute;p). Mặc d&ugrave; trong một số trường hợp c&oacute; người dịch t&iacute;n ngưỡng th&agrave;nh belief (trong tiếng Anh) hoặc croyance (trong tiếng Ph&aacute;p), nhưng khi xem x&eacute;t &yacute; nghĩa của ch&uacute;ng th&igrave; hai thuật ngữ n&agrave;y kh&ocirc;ng hề đại diện cho một tr&igrave;nh độ, hoặc một dạng thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref81"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn81" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[81]</sup></a>. V&agrave; cho d&ugrave; t&iacute;n ngưỡng c&oacute; được hiểu l&agrave; niềm tin c&oacute; t&iacute;nh t&ocirc;n gi&aacute;o đi chăng nữa th&igrave; n&oacute; &ldquo;cũng chẳng thể đại diện cho một dạng thấp hơn t&ocirc;n gi&aacute;o, bởi v&igrave; người ta kh&ocirc;ng thể coi đức tin t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; một tr&igrave;nh độ thấp hơn (dưới t&ocirc;n gi&aacute;o)&rdquo;<a name="_ftnref82"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn82" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[82]</sup></a>. Từ đ&oacute;, Trần Mạnh Đức chủ trương d&ugrave;ng thuật ngữ &ldquo;religion&rdquo; để chỉ chung cho &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;. Kh&ocirc;ng c&oacute; c&aacute;i g&igrave; gọi l&agrave; tiền t&ocirc;n gi&aacute;o hay nửa t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; chỉ c&oacute;&nbsp;<em>những h&igrave;nh thức kh&aacute;c nhau của t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Trong đ&oacute;, đ&aacute;ng ch&uacute; &yacute; c&oacute; bốn ti&ecirc;u ch&iacute; để nhận diện về t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o n&oacute;i chung được Trần Mạnh Đức t&oacute;m lược l&agrave;: &ldquo;niềm tin v&agrave;o sự tồn tại của c&aacute;c thực thể, thế lực si&ecirc;u linh; c&aacute;c l&yacute; thuyết gi&aacute;o l&yacute; li&ecirc;n quan tới c&aacute;c thế lực, thực thể đ&oacute;; c&aacute;c nghi thức, lễ thức sinh hoạt c&aacute; nh&acirc;n cộng đồng c&oacute; li&ecirc;n quan; chức năng x&atilde; hội của đức tin v&agrave; c&aacute;c lễ thức tr&ecirc;n (đạo đức, đem lại &yacute; nghĩa cuộc sống, cố kết cộng đồng&hellip;)&rdquo;<a name="_ftnref83"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn83" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[83]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Nguyễn Văn Minh trong c&ocirc;ng tr&igrave;nh&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng của người Ve ở Việt Nam</em>&nbsp;cũng đ&atilde; d&agrave;nh một chương để b&agrave;n luận một số vấn đề cơ bản của t&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng. Với quan điểm nghi&ecirc;n cứu thể hiện l&agrave; &ldquo;t&iacute;n ngưỡng kh&ocirc;ng phải l&agrave; một h&igrave;nh thức tiền t&ocirc;n gi&aacute;o hay t&ocirc;n gi&aacute;o ở cấp độ thấp, m&agrave; l&agrave; một bộ phận quan trọng cấu th&agrave;nh n&ecirc;n t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; ho&agrave;n to&agrave;n kh&ocirc;ng thể t&aacute;ch rời khỏi t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref84"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn84" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[84]</sup></a>. L&yacute; giải cho quan điểm của m&igrave;nh, Nguyễn Văn Minh tr&ecirc;n cơ sở ph&acirc;n t&iacute;ch thuật ngữ t&iacute;n ngưỡng c&oacute; thể hiểu theo hai nghĩa l&agrave;&nbsp;<em>tự do về &yacute; thức hay tự do về niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Nếu hiểu theo nghĩa thứ nhất th&igrave;&nbsp;<em>t&iacute;n ngưỡng bao tr&ugrave;m l&ecirc;n t&ocirc;n gi&aacute;o, c&ograve;n hiểu theo nghĩa thứ hai th&igrave; t&iacute;n ngưỡng chỉ l&agrave; một bộ phận quan trọng cấu th&agrave;nh n&ecirc;n t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; kh&ocirc;ng thể t&aacute;ch rời khỏi t&ocirc;n gi&aacute;o</em>. Mặt kh&aacute;c trong nghi&ecirc;n cứu về t&iacute;n ngưỡng th&igrave; n&oacute; được đặt định l&agrave; đức tin hay niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o, &ldquo;tức l&agrave; tất cả c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o đều c&oacute; t&iacute;n ngưỡng&rdquo;<a name="_ftnref85"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn85" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[85]</sup></a>. Nguyễn Văn Minh c&ograve;n cho biết ở nước ngo&agrave;i việc sử dụng thuật ngữ t&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng một c&aacute;ch ri&ecirc;ng lẻ như religion, belief trước đ&acirc;y h&agrave;m &yacute; l&agrave; &ldquo;&iacute;t nhiều &aacute;m chỉ sự so s&aacute;nh về những cấp độ ph&aacute;t triển giữa c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o sơ khai v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o ra đời sau&rdquo;<a name="_ftnref86"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn86" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[86]</sup></a>. V&agrave; nay th&igrave; kh&ocirc;ng d&ugrave;ng như vậy nữa, m&agrave; thường viết hay n&oacute;i l&agrave; religion hay religious để chỉ t&ocirc;n gi&aacute;o n&oacute;i chung, nhằm tr&aacute;nh sự lẫn lộn trong c&aacute;ch hiểu cho rằng t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; cao hơn v&agrave; kh&aacute;c với t&iacute;n ngưỡng. Từ những l&yacute; giải đ&oacute;, Nguyễn Văn Minh trong nghi&ecirc;n cứu cụ thể về t&ocirc;n gi&aacute;o của người Ve, mặc d&ugrave; vẫn sử dụng từ t&iacute;n ngưỡng nhưng &ldquo;kh&ocirc;ng phải nhằm &aacute;m chỉ đến c&aacute;c cấp độ ph&aacute;t triển kh&aacute;c nhau của t&ocirc;n gi&aacute;o, m&agrave; l&agrave; h&agrave;m &yacute; về niềm tin hay đức tin t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref87"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn87" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[87]</sup></a>.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;Nh&igrave;n chung, nghi&ecirc;n cứu theo quan điểm coi t&iacute;n ngưỡng kh&ocirc;ng ph&acirc;n biệt với t&ocirc;n gi&aacute;o, kh&ocirc;ng c&oacute; t&iacute;n ngưỡng tồn tại một c&aacute;ch độc lập, mặc d&ugrave; đ&atilde; đi v&agrave;o những vấn đề thuộc yếu tố bản chất, hay trở lại với c&aacute;ch hiểu thuật ngữ &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; &ndash; &ldquo;religion&rdquo; thời kỳ đầu. Nhưng hạn chế ch&iacute;nh của quan điểm n&agrave;y như Nguyễn Quốc Tuấn đ&atilde; nhận x&eacute;t trong b&agrave;i viết&nbsp;<em>Nhận thức lại về c&aacute;c kh&aacute;i niệm &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; từ g&oacute;c độ nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o&nbsp;</em>l&agrave; &ldquo;chịu nhiều ảnh hưởng của l&yacute; thuyết phương T&acirc;y về kh&aacute;i niệm v&agrave; chức năng t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;<a name="_ftnref88"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn88" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[88]</sup></a>. Với phạm vi &ldquo;mở ra qu&aacute; rộng, tr&ugrave;ng lặp với c&aacute;i m&agrave; người phương Đ&ocirc;ng gọi l&agrave; t&acirc;m linh, hay đơn giản hơn l&agrave; mọi loại h&igrave;nh thờ c&uacute;ng h&igrave;nh th&agrave;nh trong lịch sử&rdquo;.<a name="_ftnref89"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn89" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[89]</sup></a>&nbsp;Ch&iacute;nh t&iacute;nh biện thuyết duy l&yacute; của phương T&acirc;y, c&ugrave;ng c&aacute;c yếu tố đang thắng thế của chế độ tư bản chủ nghĩa đ&atilde; khiến cho c&aacute;ch nh&igrave;n t&ocirc;n gi&aacute;o, t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; thế giới t&acirc;m linh phương Đ&ocirc;ng, trong đ&oacute; c&oacute; Việt Nam bị biến dạng. Kết quả l&agrave; &ldquo;người phương Đ&ocirc;ng rất mệt mỏi khi chạy theo đu&ocirc;i l&yacute; thuyết phương T&acirc;y, ra sức giải th&iacute;ch để tương th&iacute;ch với nh&atilde;n quan đ&oacute;&rdquo;<a name="_ftnref90"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn90" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[90]</sup></a>.<br /> Ch&iacute;nh v&igrave; lẽ đ&oacute; Nguyễn Quốc Tuấn đ&atilde; đề xuất th&ecirc;m một c&aacute;ch hiểu thứ ba ở Việt Nam về t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o. C&aacute;ch hiểu n&agrave;y được x&aacute;c định tr&ecirc;n cơ sở &ldquo;nếu như chấp nhận c&aacute;ch đề xuất của phương T&acirc;y rằng c&oacute; kh&aacute;i niệm &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo;, th&igrave; cần hiểu theo c&aacute;ch hiện đại, tức c&aacute;ch hiểu coi t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; văn h&oacute;a&rdquo;<a name="_ftnref91"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn91" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);"><sup>[91]</sup></a>. Với việc thừa nhận sự đa dạng của văn h&oacute;a, mọi gi&aacute; trị văn h&oacute;a trong đ&oacute; c&oacute; t&iacute;n ngưỡng t&ocirc;n gi&aacute;o cần được lưu giữ, kh&ocirc;ng phụ thuộc v&agrave;o kinh tế, c&oacute; vai tr&ograve; như nhau cho từng d&acirc;n tộc v&agrave; to&agrave;n thể nh&acirc;n loại. Từ hướng nhận thức như vậy, r&uacute;t ra được: 1) kh&ocirc;ng c&oacute; sự ph&acirc;n biệt giữa hai kh&aacute;i niệm t&iacute;n ngưỡng với t&ocirc;n gi&aacute;o, tr&aacute;i lại t&iacute;n ngưỡng l&agrave; một bộ phận cấu th&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o; 2) c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o chỉ c&oacute; khi ch&uacute;ng tạo th&agrave;nh một cộng đồng đạo đức ở những người tin theo; 3) con người c&oacute; những phương diện tinh thần cho ph&eacute;p nảy sinh &yacute; thức t&ocirc;n gi&aacute;o, th&ocirc;ng qua những thực thể thi&ecirc;ng, hiện thực si&ecirc;u kinh nghiệm; 4) t&ocirc;n gi&aacute;o l&agrave; một thể của văn h&oacute;a, th&ocirc;ng qua hệ thống biểu tượng m&agrave; n&oacute; đ&atilde; x&aacute;c lập t&iacute;nh chất văn h&oacute;a ấy.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> Ở một nghi&ecirc;n cứu của c&aacute; nh&acirc;n t&ocirc;i (Nguyễn Ngọc Mai 2013)<a name="_ftnref92"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftn92" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[92]</a>&nbsp;cũng ho&agrave;n to&agrave;n đồng t&igrave;nh với quan điểm của c&aacute;c nh&agrave; nh&acirc;n học nước ngo&agrave;i. Do đ&oacute; kh&ocirc;ng c&oacute; loại h&igrave;nh n&agrave;o gọi l&agrave; loại h&igrave;nh t&iacute;n ngưỡng m&agrave; chỉ c&oacute; c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o lớn v&agrave; c&aacute;c t&ocirc;n gi&aacute;o bản địa. Mặc d&ugrave; c&aacute;c quan điểm kh&ocirc;ng coi t&iacute;n ngưỡng l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o của một số t&aacute;c giả cũng c&oacute; những căn cứ nhất định của n&oacute;. Tuy nhi&ecirc;n, nếu khẳng định &ldquo; thờ Th&agrave;nh Ho&agrave;ng l&agrave;ng đ&atilde; c&oacute; cơ sở thờ tự mở nhưng kh&ocirc;ng c&oacute; đấng tối cao&rdquo; ( Nguyễn Duy Hinh, 2007) l&agrave; chưa ph&ugrave; hợp với m&ocirc;i trường văn h&oacute;a l&agrave;ng của người Việt. Tr&ecirc;n thực tế người Việt xưa với ốc đảo l&agrave;ng, v&agrave; tư duy &ldquo;sống ở l&agrave;ng&rdquo;, &ldquo;sống giữa l&agrave;ng&rdquo;, chết cũng ở l&agrave;ng&hellip;th&igrave; l&agrave;ng kh&ocirc;ng chỉ l&agrave; nơi cư tr&uacute; m&agrave; l&agrave; cả thế giới đối với người n&ocirc;ng d&acirc;n. Khi &ldquo;ph&eacute;p vua c&ograve;n thua cả lệ l&agrave;ng&rdquo; th&igrave; Thần l&agrave;ng như &ocirc;ng (NDH) gọi l&agrave; Ma l&agrave;ng ch&iacute;nh l&agrave; đấng tối cao của d&acirc;n l&agrave;ng. Điều n&agrave;y ho&agrave;n to&agrave;n thể hiện ở c&aacute;ch ứng xử với thần l&agrave;ng: c&oacute; tế lễ, c&oacute; ki&ecirc;ng kị, cấm đo&aacute;n, c&oacute; lễ hội, c&oacute; cầu xin&hellip; c&oacute; thể n&oacute;i mọi nguyện vọng của người d&acirc;n trong l&agrave;ng đều gửi gắm đến thần l&agrave;ng (từ l&agrave;m nh&agrave;, đi xa, con c&aacute;i học h&agrave;nh thi cử, đến vợ ốm, con đau, m&ugrave;a m&agrave;ng thất b&aacute;t, kh&ocirc;ng sinh được qu&yacute; tử&hellip; ) đều đến k&ecirc;u cửa đ&igrave;nh, tức l&agrave; cầu xin thần l&agrave;ng ph&ugrave; trợ. T&ocirc;i cho rằng, khi đời sống x&atilde; hội v&agrave; đời sống tinh thần của người d&acirc;n c&ograve;n chưa vượt qu&aacute; lũy tre l&agrave;ng th&igrave; trong t&acirc;m thức d&acirc;n l&agrave;ng Thần Th&agrave;nh Ho&agrave;ng l&agrave;ng ch&iacute;nh l&agrave; đấng tối linh. Mặt kh&aacute;c nếu soi chiếu v&agrave;o phạm tr&ugrave; Ph&agrave;m &ndash; thi&ecirc;ng m&agrave; t&aacute;ch khỏi t&acirc;m l&yacute; Việt,&nbsp;đem so s&aacute;nh giữa tư duy cảm nhận của người Việt với tư duy duy l&yacute; của người phương T&acirc;y để &aacute;p v&agrave;o VN th&igrave; chỉ l&agrave; rập khu&ocirc;n, m&aacute;y m&oacute;c. T&ocirc;i cho rằng những cộng đồng người c&oacute; niềm tin tuyệt đối v&agrave;o thần Th&agrave;nh Ho&agrave;ng L&agrave;ng, tin v&agrave;o th&aacute;nh Mẫu, th&aacute;nh Cha, hay tin v&agrave;o c&aacute;c Phi, c&aacute;c Đẳm (Th&aacute;i), Xử Cang (Hm&ocirc;ng) th&igrave; d&ugrave; họ l&agrave; những nh&oacute;m nhỏ hay cả một cộng đồng l&agrave;ng, hoặc một tộc người th&igrave; đ&oacute; vẫn l&agrave; một cộng đồng c&oacute; niềm tin t&ocirc;n gi&aacute;o chung, một cộng đồng c&oacute; những quy phạm đạo đức ri&ecirc;ng; c&oacute; thế ứng xử ri&ecirc;ng với vị thần của họ.&nbsp; Việc thực h&agrave;nh c&aacute;c h&igrave;nh thức/ quy m&ocirc; tế lễ kh&aacute;c nhau thực chất chỉ l&agrave; những biểu hiện về cấp độ: c&oacute; cấp độ c&aacute; nh&acirc;n; c&oacute; cấp độ gia đ&igrave;nh v&agrave; c&oacute; cấp độ l&agrave;ng (cộng đồng). V&igrave; vậy đ&atilde; đến l&uacute;c cần phải thống nhất về mặt kh&aacute;i niệm, từ đ&oacute; mới c&oacute; những phương thức ứng xử ph&ugrave; hợp.</p> <p align="justify" style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> &nbsp;</p> <div style="margin-bottom: 6pt; line-height: 16.9px; background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <hr align="left" size="0" style="color: rgb(105, 105, 105); height: 1px;" width="33%" /> </div> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn1"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref1" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[1]</a>&nbsp;V&ocirc;nn&acirc;y: sự hoang t&agrave;n, hay những suy nghĩ về sự phồn vinh v&agrave; suy t&agrave;n của c&aacute;c đế chế - c&aacute;c t&aacute;c phẩm về v&ocirc; thần. Nxb Viện H&agrave;n l&acirc;m KH li&ecirc;n X&ocirc;.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn2"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref2" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[2]</a>&nbsp;Og. Conto: tinh thần triết học thực chứng. X.P. b 1910</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn3"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref3" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[3]</a>&nbsp;Dg. Liooboc: buổi đầu của sự văn minh</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn4"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref4" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[4]</a>&nbsp;Xem Tocarep sdd tr 13</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn5"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref5" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[5]</a>&nbsp;H.Ringgen, AV. X Trom: Les Religions du monde. Paris, 1960</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn6"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref6" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[6]</a>&nbsp;F.L. Parrisch: the Classification &ograve; Religion. Manhattan Kansas 1941</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn7"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref7" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[7]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.25.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn8"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref8" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[8]</a>&nbsp;Nt, tr.28.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn9"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref9" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[9]</a>&nbsp;Viện Khoa học x&atilde; hội Việt Nam (1992),&nbsp;<em>Từ điển Ph&aacute;p &ndash; Việt</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, tr.518.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn10"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref10" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[10]</a>&nbsp;Trần Quỳnh D&acirc;n, Trầm Thanh Sơn (1996),&nbsp;<em>Từ điển Anh - Việt</em>, Nxb Thanh H&oacute;a, tr.88.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn11"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref11" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[11]</a>&nbsp;Từ điển Anh &ndash; Việt. Nxb KHXH</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn12"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref12" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[12]</a>&nbsp;<em>Từ nguy&ecirc;n</em>, Thương vụ ấn thư qu&aacute;n, Bắc Kinh, 1997, tr.115.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn13"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref13" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[13]</a>&nbsp;Đ&agrave;o Duy Anh (1996),&nbsp;<em>Từ điển H&aacute;n Việt</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.283.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn14"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref14" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[14]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2007),&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o hay t&iacute;n ngưỡng</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 1, tr.4.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn15"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref15" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[15]</a>&nbsp;E.B Tylor (Huyền Giang dịch 2001),&nbsp;<em>Văn h&oacute;a nguy&ecirc;n thủy</em>, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn16"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref16" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[16]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội tr.498.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn17"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref17" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[17]</a>&nbsp;Trong bản dịch, Huyền Giang dịch l&agrave; &ldquo;thuyết vật linh&rdquo;. Ch&uacute;ng t&ocirc;i chuyển dịch lại &ldquo;thuyết hồn linh&rdquo; theo đ&uacute;ng tinh thần của Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn18"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref18" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[18]</a>&nbsp;Tocarrep c&aacute;c h&igrave;nh thức t&ocirc;n gi&aacute;o sơ khai v&agrave; sự ph&aacute;t triển của ch&uacute;ng, Nxb ch&iacute;nh trị quốc gia, 1994.tr 24</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn19"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref19" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[19]</a>&nbsp;Tocarrep sdd, tr 26</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn20"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref20" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[20]</a>&nbsp;R.S. Rattray: Religion and art in Ashanti. Oxford 1927</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn21"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref21" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[21]</a>&nbsp;Đ&acirc;y l&agrave; c&aacute;ch chữa bệnh phổ biến của thầy ph&aacute;p saman khi thực h&agrave;nh nghi lễ saman để chữa b&ecirc;nh.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn22"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref22" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[22]</a>&nbsp;D. Brinton: Religion &ograve; primitive people. 4 th impr. N. Y.London, 1897, p 134</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn23"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref23" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[23]</a>&nbsp;V.N. Harugina: những nhận x&eacute;t về việc sử dụng từ &ldquo; b&aacute;i vật gi&aacute;o&rdquo; khảo s&aacute;t d&acirc;n tộc học,1908,No 1-2, tr 17</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn24"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref24" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[24]</a>&nbsp;Tooocarrep ,sdd, tr 36. 37</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn25"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref25" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[25]</a>&nbsp;James George Rrazer (Ng&ocirc; B&igrave;nh L&acirc;m dịch 2007),&nbsp;<em>C&agrave;nh v&agrave;ng</em>, Nxb Văn h&oacute;a th&ocirc;ng tin, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn26"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref26" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[26]</a>&nbsp;Malinowski,&nbsp;<em>Ma thuật, khoa học v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.148. Trong đ&oacute; dịch l&agrave; &ldquo;thuyết vạn vật hữu linh&rdquo;, ch&uacute;ng t&ocirc;i chuyển dịch lại th&agrave;nh &ldquo;thuyết hồn linh&rdquo; theo đ&uacute;ng tinh thần của Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn27"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref27" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[27]</a>&nbsp;Xem James George Frazer (Ng&ocirc; B&igrave;nh L&acirc;m dịch 2007),&nbsp;<em>C&agrave;nh v&agrave;ng</em>, Nxb Văn h&oacute;a th&ocirc;ng tin, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội, tr.91-110.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn28"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref28" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[28]</a>Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội. tr.101.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn29"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref29" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[29]</a>&nbsp;James George Frazer (Ng&ocirc; B&igrave;nh L&acirc;m dịch 2007),&nbsp;<em>C&agrave;nh v&agrave;ng</em>, Nxb Văn h&oacute;a th&ocirc;ng tin, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội, tr.107.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn30"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref30" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[30]</a>&nbsp;E.Duykheim,&nbsp;<em>Định nghĩa về hiện tượng t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; về t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Viện nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o (1994),&nbsp;<em>Về t&ocirc;n gi&aacute;o (tập 1)</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.115-163.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn31"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref31" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[31]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội , tr.139.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn32"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref32" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[32]</a>&nbsp;Nt, tr.146.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn33"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref33" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[33]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.138.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn34"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref34" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[34]</a>&nbsp;L&eacute;vy Bruhl (Ng&ocirc; B&igrave;nh L&acirc;m dịch, 2008),&nbsp;<em>Kinh nghiệm thần b&iacute; &amp; biểu tượng ở người nguy&ecirc;n thủy</em>, Nxb Thế giới, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn35"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref35" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[35]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.19.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn36"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref36" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[36]</a>&nbsp;L&eacute;vy Bruhl (Ng&ocirc; B&igrave;nh L&acirc;m dịch, 2008),&nbsp;<em>Kinh nghiệm thần b&iacute; &amp; biểu tượng ở người nguy&ecirc;n thủy</em>, Nxb Thế giới, Tạp ch&iacute; Văn h&oacute;a nghệ thuật, H&agrave; Nội, tr.11.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn37"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref37" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[37]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.314.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn38"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref38" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[38]</a>&nbsp;Trong&nbsp;<em>Dẫn luận t&ocirc;n gi&aacute;o học</em>, m&agrave; tr&iacute;ch đoạn được Trần Anh Đ&agrave;o ở b&agrave;i viết&nbsp;<em>Friedrich Max Muller v&agrave; đ&oacute;ng g&oacute;p của &ocirc;ng trong Dẫn luận t&ocirc;n gi&aacute;o học</em>&nbsp;dẫn ra, Muller viết: &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o m&agrave; ch&uacute;ng ta n&oacute;i đến kh&ocirc;ng phải l&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o của t&iacute;n đồ Cơ đốc, hoặc t&ocirc;n gi&aacute;o của người Do Th&aacute;i, m&agrave; l&agrave; một năng lực hoặc khuynh hướng t&acirc;m l&iacute; (&hellip;) khiến người ta cảm thấy c&oacute; sự tồn tại của c&aacute;i V&ocirc; hạn (the Infinte), tức l&agrave; &ldquo;thần&rdquo; mang c&aacute;c danh xưng v&agrave; h&igrave;nh tượng kh&aacute;c nhau&rdquo;.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn39"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref39" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[39]</a>&nbsp;Tr&aacute;c T&acirc;n B&igrave;nh (Trần Nghĩa Phương dịch, 2007),&nbsp;<em>L&yacute; giải t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Nxb H&agrave; Nội, tr.173.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn40"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref40" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[40]</a>&nbsp;Claude L&eacute;vi-Strauss,&nbsp;<em>Cấu tr&uacute;c của thần thoại</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.215.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn41"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref41" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[41]</a>Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.311.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn42"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref42" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[42]</a>Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2005),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.165.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn43"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref43" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[43]</a>&nbsp;Malinowski,&nbsp;<em>Ma thuật, khoa học v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.210.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn44"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref44" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[44]</a>&nbsp;Claude L&eacute;vi-Strauss,&nbsp;<em>Cấu tr&uacute;c của thần thoại</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.214-241.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn45"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref45" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[45]</a>&nbsp;Xem th&ecirc;m Đỗ Minh Hợp (2006),&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o học nhập m&ocirc;n</em>, Nxb T&ocirc;n gi&aacute;o, tr.72.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn46"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref46" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[46]</a>&nbsp;Clifford Geertz,&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o như một hệ thống văn h&oacute;a</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.310.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn47"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref47" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[47]</a>&nbsp;Nt, tr.311.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn48"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref48" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[48]</a>&nbsp;Nt, tr.313.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn49"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref49" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[49]</a>&nbsp;Clifford Geertz,&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o như một hệ thống văn h&oacute;a</em>, in trong Hội khoa học lịch sử Việt Nam (2006),&nbsp;<em>Những vấn đề nh&acirc;n học t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Xưa &amp; Nay, Nxb Đ&agrave; Nẵng, tr.321.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn50"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref50" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[50]</a>&nbsp;Tr&iacute;ch theo L&ecirc; Ngọc H&ugrave;ng &ldquo; Lịch sử &amp; L&yacute; thuyết x&atilde; hội học&rdquo; Nxb KHXH, 2008.<br /> &nbsp;</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn51"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref51" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[51]</a>&nbsp;Nguyễn Duy Hinh (1996),&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng th&agrave;nh ho&agrave;ng Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.337.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn52"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref52" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[52]</a>&nbsp;Nguyễn Duy Hinh (1996),&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng Th&agrave;nh ho&agrave;ng Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.325.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn53"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref53" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[53]</a>&nbsp;Nt, tr.335.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn54"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref54" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[54]</a>&nbsp;Dẫn theo Trần Vinh Ph&uacute;. Nguyễn Duy Hinh, sdd, tr 331</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn55"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref55" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[55]</a>&nbsp;Nguyễn Duy Hinh (1996),&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng Th&agrave;nh ho&agrave;ng Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.337.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn56"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref56" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[56]</a>&nbsp;Nt, tr.410.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn57"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref57" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[57]</a>&nbsp;Nguyễn Duy Hinh (2003),&nbsp;<em>Thần v&agrave; quỷ</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 1, tr.28-29.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn58"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref58" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[58]</a>&nbsp;Nguyễn Duy Hinh (2005 ),&nbsp;<em>Ph&agrave;m v&agrave; thi&ecirc;ng</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 3, tr.17.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn59"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref59" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[59]</a>&nbsp;Nt, tr.17.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn60"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref60" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[60]</a>&nbsp;Trần Đăng Sinh (2002),&nbsp;<em>Những kh&iacute;a cạnh triết học trong t&iacute;n ngưỡng thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.26.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn61"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref61" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[61]</a>&nbsp;Nt, tr.26.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn62"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref62" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[62]</a>&nbsp;Nt, tr.29.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn63"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref63" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[63]</a>&nbsp;Mạc Đường (2004),&nbsp;<em>Đặc điểm t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o ở Nam Bộ theo c&aacute;ch tiếp cận d&acirc;n tộc học &ndash; t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 4, tr.74.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn64"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref64" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[64]</a>&nbsp;Nt, tr.75.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn65"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref65" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[65]</a>&nbsp;Ng&ocirc; Đức Thịnh (2012),&nbsp;<em>T&iacute;n ngưỡng &amp; Văn h&oacute;a t&iacute;n ngưỡng ở Việt Nam</em>, Nxb Trẻ, Tp.Hồ Ch&iacute; Minh, tr.11.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn66"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref66" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[66]</a>&nbsp;Nguyễn Ngọc Mai (2013),&nbsp;<em>Nghi lễ l&ecirc;n đồng &ndash; Lịch sử v&agrave; gi&aacute; trị</em>, Nxb Văn h&oacute;a th&ocirc;ng tin, H&agrave; Nội, tr.78.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn67"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref67" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[67]</a>&nbsp;Toan &Aacute;nh (1997),&nbsp;<em>Nếp cũ &ndash; T&iacute;n ngưỡng Việt Nam (quyển thượng)</em>, Nxb TP.Hồ Ch&iacute; Minh.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn68"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref68" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[68]</a>&nbsp;Trần Quốc Vượng (chủ bi&ecirc;n, 2001),&nbsp;<em>Cơ sở văn h&oacute;a Việt Nam</em>, Nxb Gi&aacute;o dục, H&agrave; Nội. Tr&ecirc;n cơ sở nh&igrave;n nhận t&iacute;n ngưỡng l&agrave; một trong c&aacute;c th&agrave;nh tố cơ bản của văn h&oacute;a, r&otilde; hơn l&agrave; những hiện tượng x&atilde; hội &ndash; văn h&oacute;a nhận định &ldquo;nếu x&eacute;t theo&nbsp;<em>c&aacute;c&nbsp;</em>ti&ecirc;u ch&iacute; của t&ocirc;n gi&aacute;o th&igrave; ch&uacute;ng kh&ocirc;ng đ&aacute;p ứng đầy đủ&rdquo; (tr.91).</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn69"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref69" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[69]</a>&nbsp;Nguyễn Đức Lữ (2007),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; ch&iacute;nh s&aacute;ch t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb T&ocirc;n gi&aacute;o, H&agrave; Nội. X&aacute;c định giữa t&iacute;n ngưỡng v&agrave; t&ocirc;n gi&aacute;o c&oacute; sự kh&aacute;c nhau, ph&acirc;n biệt ở &ldquo;<em>T&iacute;n ngưỡng</em>&nbsp;l&agrave; niềm tin của con người v&agrave;o những điều thi&ecirc;ng li&ecirc;ng, huyền b&iacute;, vượt khỏi thế giới tự nhi&ecirc;n. C&ograve;n&nbsp;<em>t&ocirc;n gi&aacute;o</em>&nbsp;l&agrave; t&iacute;n ngưỡng của những người c&ugrave;ng&nbsp;<em>chung một tổ chức, c&oacute; hệ thống gi&aacute;o l&yacute;, gi&aacute;o luật v&agrave; lễ nghi</em>&rdquo; (tr.8).</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn70"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref70" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[70]</a>&nbsp;Nguyễn Quốc Tuấn (2013),&nbsp;<em>Nhận thức lại về c&aacute;c kh&aacute;i niệm &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; từ g&oacute;c độ nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 8, tr.8.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn71"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref71" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[71]</a>&nbsp;Nt, tr.8.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn72"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref72" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[72]</a>&nbsp;L.Cadiere (Đỗ Trinh Huệ dịch, 2010),&nbsp;<em>Văn h&oacute;a, t&iacute;n ngưỡng v&agrave; thực h&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o người Việt (tập 1)</em>, Nxb Thuận H&oacute;a, tr.19.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn73"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref73" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[73]</a>&nbsp;L.Cadiere (Đỗ Trinh Huệ dịch, 2010),&nbsp;<em>Văn h&oacute;a, t&iacute;n ngưỡng v&agrave; thực h&agrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o người Việt (tập 1)</em>, Nxb Thuận H&oacute;a, tr.25.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn74"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref74" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[74]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn,&nbsp;<em>B&agrave;n về t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o (1998),&nbsp;<em>Những vấn đề l&yacute; luận v&agrave; thực tiễn t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.39.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn75"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref75" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[75]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn,&nbsp;<em>B&agrave;n về t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o (1998),&nbsp;<em>Những vấn đề l&yacute; luận v&agrave; thực tiễn t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.34.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn76"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref76" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[76]</a>&nbsp;Nt, tr.29.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn77"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref77" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[77]</a>&nbsp;Nt, tr.17.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn78"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref78" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[78]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2003),&nbsp;<em>L&yacute; luận về t&ocirc;n gi&aacute;o v&agrave; t&igrave;nh h&igrave;nh t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Ch&iacute;nh trị quốc gia, H&agrave; Nội, tr.89.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn79"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref79" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[79]</a>&nbsp;Đặng Nghi&ecirc;m Vạn (2007),&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o hay t&iacute;n ngưỡng</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 1, tr.9.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn80"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref80" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[80]</a>&nbsp;Theo Đặng Nghi&ecirc;m Vạn cũng trong b&agrave;i viết&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o hay t&iacute;n ngưỡng</em>, th&igrave; thờ c&uacute;ng tổ ti&ecirc;n ở cấp độ Nh&agrave; l&agrave; thờ &ocirc;ng b&agrave; tổ ti&ecirc;n đ&atilde; khuất, ở cấp độ L&agrave;ng l&agrave; thờ những bậc ti&ecirc;n hiền, hậu hiền, những th&agrave;nh ho&agrave;ng, tổ sư, hay những người c&oacute; c&ocirc;ng với l&agrave;ng với nước, ở cấp độ Nước l&agrave; thờ c&aacute;c vị vua H&ugrave;ng đ&atilde; c&oacute; c&ocirc;ng dựng nước.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn81"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref81" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[81]</a>&nbsp;Trần Mạnh Đức,&nbsp;<em>Về định nghĩa t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o (1998),&nbsp;<em>Những vấn đề l&yacute; luận v&agrave; thực tiễn t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.210.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn82"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref82" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[82]</a>&nbsp;Trần Mạnh Đức,&nbsp;<em>Về định nghĩa t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, in trong Viện Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o (1998),&nbsp;<em>Những vấn đề l&yacute; luận v&agrave; thực tiễn t&ocirc;n gi&aacute;o ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.211.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn83"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref83" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[83]</a>&nbsp;Nt, tr.214-215.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn84"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref84" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[84]</a>&nbsp;Nguyễn Văn Minh (2009),&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng của người Ve ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội, tr.22.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn85"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref85" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[85]</a>&nbsp;Nt, tr.22.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn86"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref86" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[86]</a>&nbsp;Nguyễn Văn Minh (2009),&nbsp;<em>T&ocirc;n gi&aacute;o t&iacute;n ngưỡng của người Ve ở Việt Nam</em>, Nxb Khoa học x&atilde; hội, H&agrave; Nội,, tr.22.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn87"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref87" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[87]</a>&nbsp;Nt, tr.24.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn88"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref88" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[88]</a>&nbsp;Nguyễn Quốc Tuấn (2013),&nbsp;<em>Nhận thức lại về c&aacute;c kh&aacute;i niệm &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; từ g&oacute;c độ nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 8, tr.8.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn89"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref89" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[89]</a>&nbsp;Nt, tr.8.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn90"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref90" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[90]</a>&nbsp;Nguyễn Quốc Tuấn (2013),&nbsp;<em>Nhận thức lại về c&aacute;c kh&aacute;i niệm &ldquo;t&iacute;n ngưỡng&rdquo; v&agrave; &ldquo;t&ocirc;n gi&aacute;o&rdquo; từ g&oacute;c độ nghi&ecirc;n cứu t&ocirc;n gi&aacute;o</em>, Tạp ch&iacute; Nghi&ecirc;n cứu T&ocirc;n gi&aacute;o, số 8, tr.8.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn91"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref91" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[91]</a>&nbsp;Nt, tr.9.</p> <p align="justify" style="background-image: initial; background-position: initial; background-size: initial; background-repeat: initial; background-attachment: initial; background-origin: initial; background-clip: initial;"> <a name="_ftn92"></a><a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html#_ftnref92" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">[92]</a>&nbsp;Nghi lễ l&ecirc;n đồng, lịch sử v&agrave; gi&aacute; trị, Nxb VHTT 2013.</p> <p> Nguồn:&nbsp;<a href="https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html" style="text-decoration-line: none; color: rgb(0, 51, 102);">https://khaitue.edu.vn/index.php/vi/news/bai-viet-chuyen-mon/ban-ve-khai-niem-ton-giao-tin-nguong-37.html</a>, ng&agrave;y đăng 23/11/2017</p> </div> <br />

Các tin bài, hình ảnh, thư từ muốn đăng lên Website: chuathien.vn xin gửi vào địa chỉ: chuathien2014.@gmail.com
Ý kiến của bạn 0
Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài và điền đầy đủ thông tin. Bình luận của bạn sẽ được phản hồi trong thời gian sớm nhất

Thăm dò ý kiến

Lĩnh vực quan tâm chính là gì?
Số lượngTỷ lệ
230( 50 %)
58( 13 %)
23( 5 %)
34( 7 %)
114( 25 %)
Số người tham gia bình chọn: 459
Lần bình chọn đầu tiên: Thứ 5 , 18/04/2013 17:12
Lần bình chọn sau cùng: Thứ 7 , 02/05/2020 13:26

Thông báo

Thông báo chùa Phúc Lâm

Chùa Phúc Lâm ở thôn Cao Xá, xã Dũng Tiến, huyện Thường Tín, Hà Nội. Chùa Phúc...
Chi tiết »

THÔNG BÁO: CHƯƠNG TRÌNH DU XUÂN LỄ PHẬT CỦA CHÙA PHÚC LÂM NĂM CANH TÝ 2020

Thời gian: ngày 07 tháng Giêng năm Canh Tý (nhằm thứ 6, ngày 31/01/2020)
Chi tiết »

THÔNG BÁO KHÓA TU MỘT NGÀY CHÙA PHÚC LÂM.

THÔNG BÁO: NGÀY MAI, CHỦ NHẬT, NGÀY 27/10/2019(28/9/KỶ HỢI) DIỄN RA KHÓA TU MỘT NGÀY CHÙA...
Chi tiết »

THÔNG BÁO: CHƯƠNG TRÌNH LỄ VU LAN CHÙA PHÚC LÂM

14h00, chiều nay, ngày 14/08/2019 (tức ngày 14/07/Kỷ Hợi), chùa Phúc Lâm tổ chức lễ Vu Lan. Trân trọng...
Chi tiết »

CHÙA PHÚC LÂM THÔNG BÁO

8h sáng ngày 23/6/2019 các bạn tham gia khoá tu chùa Phúc Lâm tập trung tại chùa để nhận thẻ,...
Chi tiết »

Video

Tuyên đọc bức Thông điệp của Đức pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 2020

Tuyên đọc bức Thông điệp của Đức pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 2020
Chi tiết »

Đại đức Thích Chánh Thuần - Đầu năm đi lễ chùa sao cho đúng? (VTC9)

Đi lễ chùa vốn là nét đẹp văn hóa truyền thống của người dân Việt Nam. Thế nhưng trong những năm gần đây, việc...
Chi tiết »

Đại đức Thích Chánh Thuần - năm đặc tính cơ bản của đạo Phật.

Đại đức Thích Chánh Thuần - năm đặc tính cơ bản của đạo Phật. 
Chi tiết »

Đại đức Thích Chánh Thuần - thuyết minh về chùa Bổ Đà Bắc Giang

Đại đức Thích Chánh Thuần - thuyết minh về chùa Bổ Đà Bắc Giang
Chi tiết »

Pháp âm

 

Pháp âm

 
 

Tin tức mới

Sống tỉnh thức để trải nghiệm chân hạnh phúc

Dịch bệnh đã tạm lắng xuống nhưng khó khăn chướng ngại vẫn còn đó. Biến cố trong cuộc sống là lời cảnh tỉnh buộc...
Chi tiết »

Đóa sen nằm trên cạn, tỏa hương thơm ngát ngôi chùa trăm năm tuổi

Ghé ngôi chùa 600 năm tuổi Bối Khê (Thanh Oai, Hà Nội) những ngày cuối tháng 4 âm lịch, du...
Chi tiết »

Giác Lương cổ tự, niềm tự hào trăm năm của người Hiền Lương

Giác Lương - ngôi cổ Tự với lịch sử hơn 300 năm xây dựng và gìn giữ của người dân làng Hiền Lương,...
Chi tiết »

Thăm dò ý kiến

Lĩnh vực quan tâm chính là gì?




Thống kê truy cập

00000002

Hôm nay: 1353

Hôm qua: 751

Tháng này: 4309

Tháng trước: 48290

Tất cả: 2808228


Đang online: 1
IP: 18.204.227.117
Unknown 0.0